Để học sinh suy nghĩ thật thay vì đoán xem thầy muốn nghe gì, hãy hỏi câu có nhiều đường đi tới đáp án, chờ ít nhất vài giây trước khi gọi ai, gọi cả những em không giơ tay, và đáp lại câu trả lời bằng một câu hỏi tiếp như vì sao em nghĩ vậy, thay vì phán đúng sai ngay lập tức.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Nếu có dịp ngồi cuối lớp dự giờ, bạn thử đếm số câu hỏi thầy cô đặt ra trong một tiết. Con số thường rất lớn. Nhưng nếu đếm tiếp xem bao nhiêu câu thật sự khiến học sinh phải nghĩ, con số ấy nhỏ đi nhiều. Tập này mình nói về nghệ thuật đặt câu hỏi, thứ mà ai cũng làm mỗi ngày nhưng ít khi dừng lại để xem mình đang làm thế nào.
Câu hỏi đoán ý thầy trông như thế nào?
Có một kiểu câu hỏi rất phổ biến: câu hỏi có một đáp án duy nhất nằm sẵn trong đầu cô, và học sinh phải đoán cho trúng. Như vậy có đúng không các em. Tác giả muốn nói gì qua hình ảnh này. Ai nhắc lại được định nghĩa.
Những câu này không sai, nhưng chúng dạy học sinh một kỹ năng lạ: đọc nét mặt cô. Các em nhanh chóng nhận ra rằng câu trả lời an toàn là câu giống sách nhất, và việc nghĩ khác đi là một rủi ro.
Dấu hiệu dễ thấy là khi một em trả lời, em vừa nói vừa nhìn cô dò xét, giọng lên cao ở cuối như đang hỏi lại. Em không trình bày điều mình nghĩ, em đang thử một đáp án.
Câu hỏi nhớ lại vẫn cần cho việc ôn tập. Chỉ là nếu cả tiết học toàn những câu như vậy, học sinh sẽ học cách trả lời chứ không học cách nghĩ.
Câu hỏi nào khiến học sinh phải nghĩ thật?
Câu hỏi làm học sinh nghĩ thường có nhiều đường đi tới câu trả lời, hoặc có nhiều câu trả lời chấp nhận được nếu được lý giải tốt. Nếu em là người nông dân trong bài, em sẽ chọn giữ ruộng hay lên thành phố, vì sao. Hai cách giải này khác nhau ở đâu, cách nào em thấy gọn hơn.
Câu hỏi so sánh, câu hỏi dự đoán, câu hỏi đòi lý do đều là những dạng tốt. Điều gì sẽ xảy ra nếu ta bỏ đi điều kiện này. Có trường hợp nào mà quy tắc này không đúng không.
Một thầy dạy Toán mình quen có một câu hỏi rất đơn giản mà hiệu quả: bạn ấy làm sai, nhưng sai rất thông minh, ai chỉ ra được bạn ấy đã nghĩ gì. Câu hỏi này biến lỗi sai thành đề tài thú vị, và các em giỏi phải nghĩ sâu hơn để hiểu cách nghĩ của bạn.
Không cần mọi câu hỏi đều phải cao siêu. Chỉ cần mỗi tiết có vài câu hỏi thật sự mở, được đặt vào đúng lúc lớp đã đủ kiến thức để nghĩ.
Chờ đủ lâu sau khi hỏi: vài giây tạo khác biệt lớn
Giờ mình nói tới một việc nhỏ đến mức buồn cười mà thay đổi được cả không khí lớp: chờ. Rất nhiều giáo viên, khi thử tự quan sát, nhận ra mình chỉ chờ chưa tới một giây sau khi hỏi là đã gọi một em, hoặc tự trả lời luôn.
Trong một giây, chỉ những em nhanh nhất kịp giơ tay. Những em cần thời gian sắp xếp ý nghĩ, thường lại là những em nghĩ sâu, chưa kịp bắt đầu thì câu hỏi đã qua.
Hãy thử đếm thầm tới năm sau khi đặt câu hỏi. Lúc đầu khoảng lặng ấy dài đến khó chịu, cả cô và trò đều bồn chồn. Nhưng sau vài tuần, số tay giơ lên sẽ nhiều hơn, câu trả lời dài hơn và chín hơn.
Có thể nói thẳng với lớp: cô hỏi xong, mọi người nghĩ trong chừng mười giây, chưa ai giơ tay vội. Khi luật chơi rõ ràng, khoảng lặng không còn là sự ngượng ngùng mà trở thành thời gian dành cho việc nghĩ.
Gọi ai trả lời và đáp lại câu trả lời thế nào?
Nếu chỉ gọi những em giơ tay, cả lớp sẽ nhanh chóng chia làm hai: nhóm hay trả lời và nhóm khán giả. Nhiều thầy cô dùng cách gọi ngẫu nhiên, ví dụ rút que có tên, để mọi em đều biết mình có thể được hỏi.
Gọi ngẫu nhiên chỉ nhân văn khi đi kèm một lối thoát. Nếu em chưa nghĩ ra, em có thể nói em cần thêm chút thời gian, hoặc xin hỏi ý một bạn rồi trả lời lại. Mục đích là để em tham gia, không phải để bắt lỗi.
Khi nghe câu trả lời, hãy hạn chế phán ngay đúng rồi hay sai rồi. Thay vào đó hỏi tiếp: vì sao em nghĩ vậy, có ai đồng ý hoặc thấy khác không. Câu hỏi tiếp giữ cho cả lớp cùng nghĩ, và đôi khi em trả lời sai tự nhận ra chỗ sai khi giải thích.
Cách đáp lại của cô dạy học sinh rằng trong lớp này, điều quý nhất không phải là trả lời đúng, mà là dám nói ra điều mình nghĩ và nghĩ lại khi cần.
Để học sinh tự đặt câu hỏi
Bước cao nhất của nghệ thuật đặt câu hỏi là trao nó lại cho học sinh. Cuối một phần học, thay vì hỏi các em có hiểu không, hãy hỏi mỗi em viết ra một câu hỏi mà em vẫn còn thắc mắc.
Câu hỏi của học sinh cho cô biết chính xác chỗ nào chưa tới. Nhiều khi đó là một chỗ cô nghĩ là hiển nhiên nên đã giảng lướt.
Có lớp dành một góc bảng nhỏ gọi là góc câu hỏi, em nào thắc mắc thì dán giấy nhớ lên. Cuối tuần cô chọn vài câu hay để cả lớp cùng bàn.
Có lẽ thước đo tốt nhất cho một năm học không phải là học sinh trả lời đúng bao nhiêu câu, mà là cuối năm các em có hỏi được những câu hay hơn đầu năm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh không ai giơ tay khi cô hỏi thì làm sao?
Cho các em trao đổi với bạn bên cạnh một phút trước khi trả lời. Nói ra với bạn trước làm các em tự tin hơn, và cô có thể mời một cặp chia sẻ thay vì một em đứng một mình.
Câu hỏi đóng có nên bỏ hẳn không?
Không nên. Câu hỏi đóng cần cho việc kiểm tra nhanh kiến thức nền. Chỉ cần cân bằng, để mỗi tiết còn có chỗ cho những câu hỏi đòi lý giải và so sánh.
Một em trả lời sai trước lớp, cô nên phản hồi thế nào?
Ghi nhận phần hợp lý trong câu trả lời, rồi hỏi em hoặc cả lớp xem còn cách nhìn nào khác. Tránh những câu làm em thấy xấu hổ, vì các em khác đang nhìn để quyết định có dám trả lời lần sau hay không.
Gọi học sinh ngẫu nhiên có làm các em căng thẳng không?
Có thể, nếu không có lối thoát. Hãy cho các em quyền xin thêm thời gian hoặc nhờ bạn giúp, và dùng gọi ngẫu nhiên sau khi cả lớp đã có thời gian nghĩ hoặc trao đổi.
Học sinh giỏi luôn trả lời trước cả lớp thì xử lý sao?
Cảm ơn em và nhờ em giữ câu trả lời một chút để các bạn có thời gian nghĩ. Có thể giao cho em một câu hỏi khó hơn hoặc nhờ em nghĩ xem có cách giải thứ hai không.
