Kiệt sức ở giáo viên thường bắt đầu bằng những dấu hiệu nhỏ: sáng thứ Hai thấy nặng nề, dễ cáu với học sinh vì những chuyện vặt, cảm thấy việc mình làm không có ý nghĩa, mệt mà ngủ dậy vẫn không lại sức. Nhận ra sớm để cắt bớt những việc không thật sự cần, giữ ranh giới giờ làm, tìm người để chia sẻ, và gặp bác sĩ nếu tình trạng kéo dài.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Người ta hay nói nghề giáo là nghề cao quý, và điều đó đúng. Nhưng cao quý không có nghĩa là không mệt. Giáo viên là một trong những nghề mà người làm dễ cạn sức nhất, vì công việc không bao giờ thật sự xong: luôn còn một chồng bài chưa chấm, một em chưa được quan tâm đủ, một tin nhắn phụ huynh chưa trả lời. Tập này dành cho những thầy cô đang thấy mình mệt hơn mình muốn thừa nhận.
Mệt bình thường và kiệt sức khác nhau thế nào?
Ai đi dạy cũng có lúc mệt: cuối học kỳ, mùa thi, tuần có thanh tra. Mệt bình thường thì nghỉ vài ngày là lại sức, và mình vẫn thấy nghề có ý nghĩa.
Kiệt sức thì khác. Nó kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, và nghỉ ngơi không còn giúp được nhiều. Cùng với mệt mỏi thể chất là một cảm giác trống rỗng: đứng trước lớp mà không còn cảm thấy gì, nhìn học sinh mà thấy xa lạ, làm việc như một cái máy.
Kiệt sức cũng hay đi kèm cảm giác mình không làm được gì có giá trị, dù thực tế mình vẫn đang làm rất nhiều. Người kiệt sức thường tự trách mình, nghĩ rằng mình yếu, mình không hợp nghề.
Hiểu rằng kiệt sức là phản ứng của con người trước áp lực kéo dài, không phải là khuyết điểm tính cách, là bước đầu tiên để thoát ra.
Những dấu hiệu sớm nên để ý
Giờ mình nói tới những dấu hiệu sớm, vì nhận ra sớm thì dễ xử lý hơn nhiều. Sáng thức dậy thấy nặng nề khi nghĩ tới việc đi làm, nhất là tối Chủ nhật và sáng thứ Hai.
Dễ cáu gắt với học sinh vì những chuyện trước đây mình bỏ qua được. Nói to hơn, ít kiên nhẫn hơn, rồi về nhà thấy có lỗi.
Bắt đầu né tránh: né đồng nghiệp, né phụ huynh, né những hoạt động mình từng thích. Hay ốm vặt, đau đầu, mất ngủ hoặc ngủ nhiều mà không tỉnh táo.
Và một dấu hiệu đáng để ý: bắt đầu nghĩ về học sinh như một gánh nặng, một khối việc, thay vì những đứa trẻ. Khi thấy mình như vậy, đừng tự trách, hãy coi đó là tín hiệu cần dừng lại và chăm sóc bản thân.
Cắt bớt việc và giữ ranh giới giờ làm
Không thể làm hết mọi việc một cách hoàn hảo. Hãy liệt kê những việc mình đang làm, và tự hỏi: việc nào thật sự giúp học sinh học tốt hơn, việc nào chỉ để cho đẹp, cho đủ, hoặc vì mình không dám từ chối.
Có những việc có thể làm đơn giản hơn: một giáo án gọn thay vì trang trí công phu, chấm bài theo lượt thay vì chấm kỹ mọi bài mỗi ngày, dùng lại tài liệu cũ đã tốt.
Giữ ranh giới giờ làm: một giờ sau đó không mở tin nhắn công việc, một ngày trong tuần không mang việc về nhà. Lúc đầu sẽ thấy áy náy, nhưng sau vài tuần, mình sẽ thấy trở lại lớp với nhiều năng lượng hơn.
Học cách nói không với những việc thêm vượt quá sức, một cách lịch sự và rõ ràng. Nói có với mọi thứ là cách nhanh nhất để cuối cùng không làm tốt được thứ gì.
Tìm người chia sẻ và tìm lại niềm vui nhỏ
Kiệt sức thường lớn lên trong sự cô đơn. Một đồng nghiệp tin cậy để kể chuyện, một nhóm giáo viên cùng cảnh để chia sẻ kinh nghiệm, có thể làm gánh nặng nhẹ đi rất nhiều.
Nói chuyện với ban giám hiệu nếu áp lực đến từ khối lượng công việc không hợp lý. Nhiều người lãnh đạo không biết giáo viên của mình đang quá tải cho tới khi có ai nói ra.
Tìm lại những niềm vui nhỏ trong nghề: một tiết học mình thích, một học sinh tiến bộ, một lời cảm ơn. Có thầy cô giữ một hộp nhỏ đựng những tấm thiệp, những lời nhắn của học trò, và mở ra đọc vào những ngày tệ.
Và nuôi dưỡng cuộc sống ngoài nghề: gia đình, bạn bè, sở thích, vận động. Một người thầy có đời sống phong phú mang vào lớp nhiều năng lượng hơn một người chỉ có công việc.
Khi nào cần tìm sự giúp đỡ chuyên môn?
Nếu những dấu hiệu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, sức khoẻ, các mối quan hệ, hoặc mình bắt đầu có những ý nghĩ tiêu cực về bản thân, đó là lúc cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Tìm sự giúp đỡ không có nghĩa là yếu đuối. Giáo viên dành cả đời chăm sóc người khác, và đôi khi chính mình cũng cần được chăm sóc.
Nếu cần nghỉ một thời gian để hồi phục, tìm hiểu các chế độ nghỉ theo quy định và trao đổi với nhà trường. Nghỉ để trở lại khoẻ hơn tốt hơn là cố gắng tới khi gục ngã.
Lửa nghề không phải là thứ cháy mãi không cần tiếp củi. Nó cần được giữ, được che gió, được thêm củi. Và người giữ lửa đầu tiên phải là chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên kiệt sức có nên nghỉ việc ngay không?
Không nên quyết định lớn khi đang kiệt sức. Hãy nghỉ ngơi, giảm tải, tìm sự hỗ trợ trước, rồi khi đã bình tĩnh hơn mới cân nhắc có nên thay đổi môi trường hay nghề nghiệp.
Kiệt sức có phải là trầm cảm không?
Hai tình trạng có những điểm giống nhau nhưng không giống hệt, và chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia mới đánh giá được. Nếu mệt mỏi, buồn bã kéo dài và ảnh hưởng nhiều tới cuộc sống, hãy đi khám.
Làm sao để không mang việc về nhà?
Dành một khoảng thời gian cố định ở trường cho việc chấm bài, soạn bài, và cố gắng hoàn thành trong khoảng đó. Tắt thông báo công việc sau một giờ nhất định và báo trước cho phụ huynh về khung giờ trả lời.
Giáo viên trẻ có dễ kiệt sức hơn không?
Giáo viên mới thường làm việc nhiều giờ vì chưa quen việc và muốn làm tốt mọi thứ, nên dễ kiệt sức trong vài năm đầu. Có người hướng dẫn và biết ưu tiên việc quan trọng giúp giảm nguy cơ này.
Nhà trường có thể làm gì để giáo viên bớt kiệt sức?
Giảm những việc giấy tờ không cần thiết, phân công hợp lý, tạo văn hoá chia sẻ trong tổ chuyên môn, và lắng nghe khi giáo viên nói mình quá tải. Giáo viên có thể góp ý những đề xuất cụ thể với ban giám hiệu.
