Trình chiếu hợp với những gì học sinh cần nhìn kỹ: hình ảnh, bản đồ, video, sơ đồ phức tạp. Bảng phấn hợp với những gì cần xây dựng từng bước cùng lớp: lời giải, lập luận, sơ đồ vẽ dần theo ý học sinh. Một tiết học tốt thường dùng cả hai, và không bao giờ để màn hình thay giáo viên nói chuyện với lớp.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có thời gian, tiết dự giờ nào cũng phải có trình chiếu mới được coi là hiện đại. Rồi có lúc người ta lại nhận ra học sinh nhìn màn hình suốt tiết mà nhớ chẳng được bao nhiêu. Tập này mình không đứng về phe nào. Mình nói về điểm mạnh của từng công cụ, và những lỗi hay gặp khi dùng chúng.
Trình chiếu mạnh ở đâu?
Có những thứ bảng phấn không làm được. Một bức ảnh chụp ruộng bậc thang, một đoạn phim quay vòng đời con bướm, một bản đồ màu thể hiện dòng chảy các con sông, một bản nhạc. Với những nội dung cần nhìn, cần nghe, trình chiếu là một món quà.
Trình chiếu cũng tiết kiệm thời gian khi cần đưa ra một đề bài dài, một đoạn văn để phân tích, hay một bảng số liệu. Thay vì cô chép lên bảng mười phút, cả lớp có ngay trước mắt.
Và với những bài cô dạy đi dạy lại, trình chiếu giúp cô không quên ý, giữ được thứ tự trình bày.
Nhưng tất cả những điểm mạnh ấy đều có chung một điều kiện: màn hình phục vụ bài giảng, không phải bài giảng phục vụ màn hình.
Lỗi hay gặp nhất: slide đầy chữ và cô đọc theo
Giờ mình nói tới lỗi phổ biến nhất. Slide chật kín chữ, cỡ chữ nhỏ, cô đứng đọc lại gần như nguyên văn, học sinh cắm cúi chép. Tiết học trở thành một buổi đọc chính tả có hình nền.
Vấn đề là con người khó cùng lúc đọc chữ trên màn hình và nghe người khác nói cùng nội dung ấy. Hai luồng chữ tranh nhau, và các em thường chọn chép, bỏ nghe.
Slide tốt thường ít chữ, nhiều hình, mỗi trang một ý. Phần giải thích nằm ở lời cô nói, không nằm trên màn hình. Nếu cần các em ghi lại, hãy cho thời gian ghi riêng, hoặc phát một tờ tóm tắt ngắn.
Một lỗi khác là hiệu ứng. Chữ bay vào xoay tròn, âm thanh tiếng vỗ tay, có thể làm các em thích thú lúc đầu, nhưng nó kéo sự chú ý ra khỏi nội dung. Đơn giản thường hiệu quả hơn.
Bảng phấn mạnh ở chỗ nó chậm
Nghe có vẻ lạ, nhưng điểm mạnh lớn nhất của bảng phấn là nó chậm. Khi cô viết từng bước một lời giải, tốc độ viết gần với tốc độ suy nghĩ của học sinh. Các em theo kịp, có thời gian thắc mắc, có thể đoán trước bước tiếp theo.
Bảng phấn cũng linh hoạt. Một em trả lời theo hướng khác, cô có thể ghi ngay ý đó lên bảng, vẽ thêm một mũi tên, sửa lại một chỗ. Sơ đồ trên bảng được xây dựng cùng lớp, và các em thấy ý mình có mặt trên đó.
Nhiều thầy dạy Toán lâu năm mình biết vẫn giữ nguyên tắc: phần lời giải luôn viết tay trên bảng, dù có trình chiếu đề bài. Vì học sinh cần thấy một người đang giải, với cả những chỗ ngập ngừng và tự sửa.
Muốn bảng phấn hiệu quả thì cần trình bày bảng có tổ chức: chia cột, phần nào giữ cả tiết, phần nào xoá được. Học sinh nhìn bảng cuối tiết nên thấy được bộ khung của bài học.
Kết hợp hai công cụ trong một tiết
Cách dùng phổ biến và hiệu quả là trình chiếu cho phần mở đầu và phần minh hoạ, bảng phấn cho phần xây dựng kiến thức. Một bức ảnh gây tò mò đầu giờ, rồi tắt máy chiếu, cùng lớp phân tích trên bảng.
Tắt máy chiếu khi không dùng là việc nhỏ mà ít người làm. Màn hình sáng liên tục kéo mắt học sinh, kể cả khi trên đó chỉ còn slide cũ.
Với những lớp có bảng tương tác hay máy chiếu vật thể, cô có thể chiếu trực tiếp vở của một em lên để cả lớp cùng xem cách làm. Đó là một cách dùng công nghệ rất tốt, vì nó đưa bài của học sinh lên trung tâm.
Điều quan trọng là mỗi lần chuyển công cụ đều có lý do. Nếu không trả lời được câu hỏi vì sao chỗ này cần trình chiếu, có lẽ chỗ đó không cần.
Luôn có phương án khi mất điện hoặc hỏng máy
Ai dạy lâu cũng từng gặp cảnh mất điện giữa tiết, máy chiếu không nhận máy tính, hoặc tệp bài giảng mở không lên. Nếu toàn bộ tiết học dựa vào màn hình, lúc đó cô đứng trơ trọi.
Thói quen tốt là soạn bài sao cho vẫn dạy được nếu mất trình chiếu. Hình ảnh quan trọng có thể in ra một bản để cầm đi quanh lớp. Đề bài có thể đọc cho các em chép. Phần chính của bài học vẫn là cuộc trò chuyện giữa cô và lớp.
Ở nhiều điểm trường vùng sâu, điều này không phải phương án dự phòng mà là thực tế mỗi ngày. Những thầy cô ở đó thường là những người dạy bảng phấn giỏi nhất, vì họ không có lựa chọn nào khác.
Cuối cùng, công cụ nào cũng chỉ là công cụ. Học sinh nhớ một tiết học vì cô đã khiến các em nghĩ, chứ ít ai nhớ vì slide đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Một slide bài giảng nên có bao nhiêu chữ?
Không có con số cố định, nhưng nguyên tắc là mỗi slide một ý và chữ đủ lớn để em ngồi cuối lớp đọc được. Nếu phải thu nhỏ chữ để nhét vừa, đó là dấu hiệu nên chia thành nhiều slide hoặc chuyển phần đó sang lời nói.
Có nên cho học sinh chụp màn hình thay vì chép bài?
Tuỳ quy định của trường về điện thoại. Chép tay giúp các em xử lý thông tin tốt hơn chụp ảnh, nhưng không cần chép mọi thứ. Có thể phát tờ tóm tắt và để các em chỉ ghi những ý tự mình rút ra.
Dạy bằng bảng phấn có bị coi là lạc hậu không?
Một tiết học được đánh giá qua việc học sinh học được gì, không qua công cụ. Bảng phấn dùng tốt vẫn là một trong những cách dạy hiệu quả nhất, nhất là với nội dung cần lập luận từng bước.
Làm sao trình bày bảng cho khoa học?
Chia bảng thành vùng cố định, ví dụ bên trái là mục tiêu và ý chính giữ cả tiết, giữa là phần giảng, bên phải là nháp. Viết chữ đủ to, thẳng hàng, và cuối tiết nhìn lại xem bảng có phản ánh bộ khung bài học không.
Có nên dùng video dài trong tiết học?
Video nên ngắn, thường vài phút, và có câu hỏi định hướng trước khi xem. Video dài dễ làm lớp thụ động; nếu cần, hãy dừng giữa chừng để hỏi và bàn.
