Năm phút đầu tiết học nên dành cho ba việc: một nhiệm vụ nhỏ cả lớp làm ngay khi ngồi xuống, một câu hỏi hay một vật thật khơi tò mò, và một câu nói rõ hôm nay học xong các em làm được gì. Kiểm tra bài cũ vẫn có chỗ, nhưng không nên chiếm trọn phần mở đầu và biến nó thành phút đứng tim của cả lớp.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có một cảnh rất quen: chuông reo, cô bước vào, cả lớp đứng lên chào, ngồi xuống, rồi mất thêm bảy, tám phút cô ghi sĩ số, tìm tài liệu, gọi hai em lên bảng trả bài. Tới lúc vào bài mới thì năng lượng của lớp đã tản mát. Tập này mình nói về năm phút đầu, khoảng thời gian ngắn mà định nhịp cho cả bốn lăm phút sau.
Vì sao năm phút đầu tiết học quan trọng như vậy?
Học sinh bước vào tiết của bạn từ một nơi khác: giờ ra chơi ồn ào, tiết thể dục mệt nhoài, hay một bài kiểm tra căng thẳng ở tiết trước. Đầu óc các em chưa ở trong phòng học. Năm phút đầu là cây cầu đưa các em sang.
Nếu cây cầu ấy là một khoảng trống, các em sẽ lấp nó bằng câu chuyện dang dở từ giờ ra chơi. Nếu cây cầu ấy là một việc cụ thể, các em bước qua nhanh hơn nhiều.
Ngoài ra, trí nhớ con người thường giữ tốt nhất những gì ở đầu và ở cuối một buổi. Dành đầu tiết cho điểm danh và tìm phấn là dùng khoảng thời gian quý nhất cho việc ít giá trị nhất.
Không cần năm phút phải thật hoành tráng. Chỉ cần nó có chủ đích và lặp lại đủ đều để trở thành thói quen của lớp.
Việc khởi động có sẵn: ngồi xuống là có việc làm
Nhiều thầy cô viết sẵn một câu hỏi ngắn ở góc bảng trước giờ học, hoặc đặt sẵn phiếu nhỏ trên bàn. Học sinh vào lớp, ngồi xuống, và biết ngay phải làm gì mà không cần ai nhắc. Trong lúc đó cô có vài phút để điểm danh và chuẩn bị.
Câu khởi động tốt thường ngắn, dễ bắt đầu, và nối với bài hôm nay. Với môn Toán có thể là một bài tính nhẩm có liên quan. Với Văn có thể là một câu hỏi: nếu em là nhân vật đó, em sẽ làm gì. Với Lịch sử có thể là một bức ảnh cũ và câu hỏi đoán xem đây là ở đâu.
Điều quan trọng là câu khởi động phải vừa sức gần như mọi em. Nếu nó quá khó, năm phút đầu lại trở thành năm phút các em yếu cảm thấy mình thua.
Sau vài tuần làm đều, các em tự động mở vở khi vào lớp. Đó là lúc bạn nhận ra một thói quen nhỏ có thể thay thế cả chục lời nhắc trật tự.
Khơi tò mò bằng một câu hỏi, một vật thật hay một câu chuyện ngắn
Giờ mình nói sang phần thứ hai của năm phút đầu: làm cho các em muốn biết. Tò mò là thứ mở cửa cho việc học, và nó thường bắt đầu từ một câu hỏi mà các em chưa có câu trả lời.
Một cô dạy Khoa học ở miền Tây mình từng nghe kể hay mang theo một vật thật vào đầu giờ: một nắm đất phèn, một con ốc bươu, một chiếc lá bị sâu ăn. Cô đặt lên bàn, không nói gì, rồi hỏi các em nghĩ chuyện gì đã xảy ra. Cả lớp nhoài người ra nhìn.
Câu chuyện ngắn cũng có sức mạnh tương tự. Ba câu kể về một người thật, một tình huống có thật, rồi dừng lại ở chỗ gay cấn, để câu trả lời nằm trong bài học hôm nay.
Khơi tò mò không có nghĩa là làm trò. Chỉ cần câu hỏi đặt ra là thật, và các em thấy bài học sắp tới sẽ giúp trả lời nó.
Nói rõ hôm nay học để làm được gì
Học sinh hỏi học cái này để làm gì không phải lúc nào cũng là hỏi vặn. Nhiều khi đó là câu hỏi thật. Một câu mở đầu kiểu cuối tiết hôm nay các em sẽ tự tính được diện tích mảnh vườn nhà mình giúp các em biết mình đang đi đâu.
Mục tiêu nên nói bằng việc làm được, không nói bằng tên bài. Hôm nay chúng ta học bài mười hai nghe khác hẳn hôm nay các em sẽ viết được một đoạn văn tả người mà người đọc nhận ra ngay đó là ai.
Cuối tiết, quay lại chính câu mục tiêu đó và hỏi các em đã làm được chưa. Vòng tròn mở và khép này giúp các em thấy mình tiến bộ, và giúp cô biết bài hôm nay có tới nơi hay không.
Có thầy cô viết mục tiêu lên một góc bảng và để đó suốt tiết. Mỗi khi lớp lạc đề, chỉ cần chỉ tay lên đó.
Kiểm tra bài cũ thế nào để không thành phút đứng tim
Kiểm tra bài cũ theo kiểu gọi một em lên bảng, cả lớp nín thở cầu mong không phải mình, vẫn còn phổ biến. Nó cho cô biết một em nhớ bài, nhưng không cho biết ba mươi chín em còn lại, và nó khiến năm phút đầu thành năm phút sợ hãi.
Có nhiều cách nhẹ hơn mà cho nhiều thông tin hơn. Cả lớp cùng viết câu trả lời ra bảng con hay giấy nháp. Hỏi nhanh ba câu và cả lớp giơ tay chọn đáp án. Cho các em quay sang bạn bên cạnh kể lại điều quan trọng nhất của bài trước trong một phút.
Những cách này biến kiểm tra bài cũ thành ôn bài cũ, và chúng tự nhiên dẫn sang bài mới.
Một tiết học mở đầu bằng sự tò mò thay vì nỗi sợ sẽ có một không khí khác hẳn, và các em sẽ nhớ cảm giác ấy lâu hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tiết học có nên luôn bắt đầu bằng trò chơi khởi động?
Không cần. Trò chơi vui nhưng dễ làm lớp quá hào hứng và khó vào bài. Một câu hỏi ngắn, một vật thật hay một bức ảnh thường đủ để khởi động mà vẫn giữ được nhịp.
Tiết đầu buổi sáng và tiết sau giờ ra chơi có nên mở đầu khác nhau?
Nên. Tiết đầu buổi sáng các em còn uể oải, cần một việc giúp tỉnh táo. Sau giờ ra chơi các em đang hưng phấn, cần một việc giúp lắng xuống, như một câu hỏi viết cá nhân.
Có nên bỏ hẳn phần kiểm tra miệng đầu giờ?
Không cần bỏ, nhưng có thể đổi hình thức. Kiểm tra cả lớp cùng lúc bằng bảng con hay câu hỏi chọn đáp án cho cô nhiều thông tin hơn và làm các em bớt căng thẳng.
Học sinh vào lớp muộn trong năm phút đầu thì làm sao?
Để em vào lặng lẽ và làm tiếp câu khởi động, không dừng cả lớp lại để hỏi. Nếu cần nhắc nhở, hãy nói riêng sau giờ, tránh biến việc đi muộn thành màn kịch trước lớp.
Có mẫu câu khởi động nào dùng được cho mọi môn không?
Một câu dùng được khá nhiều môn là: điều gì em còn nhớ từ bài trước và điều gì em vẫn thấy khó hiểu. Câu hỏi này vừa ôn bài vừa cho cô biết chỗ cần giảng lại.
