Để giữ giọng khi phải dạy nhiều tiết mỗi ngày, giáo viên nên uống nước đều đặn, tập nói bằng hơi thở từ bụng thay vì ép từ cổ, dùng tín hiệu thay cho việc nói to để giữ trật tự, cho giọng nghỉ giữa các tiết, và đi khám bác sĩ tai mũi họng khi khàn tiếng kéo dài. Giọng nói là công cụ làm việc, và nó cần được chăm sóc như công cụ.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có lẽ không nghề nào dùng giọng nhiều như nghề giáo. Bốn, năm tiết mỗi ngày, nói gần như liên tục, nhiều khi phải nói to trong một lớp học ồn, cạnh đường phố hay dưới tiếng quạt trần. Không ít thầy cô sau vài năm đi dạy bắt đầu bị khàn tiếng thường xuyên. Tập này mình nói về những thói quen nhỏ giúp giữ giọng. Mình không phải bác sĩ, nên những gì liên quan tới bệnh lý, bạn hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa.
Vì sao giáo viên dễ có vấn đề về giọng?
Giọng nói được tạo ra khi luồng hơi đi qua dây thanh. Khi nói nhiều, nói to, nói trong trạng thái căng thẳng, dây thanh phải làm việc quá sức, giống như một cơ bắp bị dùng liên tục không nghỉ.
Lớp học lại thường là môi trường khó cho giọng: ồn, bụi phấn, điều hoà khô, quạt thổi. Giáo viên có thói quen nói to hơn để át tiếng ồn, và càng nói to, học sinh càng ồn theo.
Nhiều thầy cô không để ý tới giọng cho tới khi nó có vấn đề: khàn vào cuối tuần, mất giọng sau đợt thi, đau họng kéo dài.
Chăm sóc giọng từ sớm, khi chưa có vấn đề, dễ hơn nhiều so với chữa khi đã có.
Uống nước và nghỉ giọng
Giờ mình nói tới thói quen đơn giản nhất: uống nước. Dây thanh cần được giữ ẩm để hoạt động tốt. Mang theo một bình nước và uống từng ngụm nhỏ đều đặn trong ngày, không đợi tới khi khát.
Nhiều thầy cô dùng nước ấm, trà nhẹ. Hạn chế những thứ có thể làm khô họng khi đang phải nói nhiều.
Nghỉ giọng cũng quan trọng như nghỉ cơ bắp. Giữa các tiết, thay vì nói chuyện rôm rả trong phòng giáo viên, cho giọng nghỉ vài phút. Giờ nghỉ trưa, nếu được, im lặng một lúc.
Trong tiết học, thiết kế những khoảng giọng được nghỉ: học sinh làm bài cá nhân, thảo luận nhóm, đọc thầm. Không cần nói suốt bốn lăm phút.
Thở bằng bụng và nói không ép cổ
Nhiều người nói bằng hơi ngắn, ở ngực, và ép từ cổ khi cần to. Cách này làm cổ họng căng và nhanh mệt.
Cách thở giúp giọng khoẻ hơn là thở sâu xuống bụng: khi hít vào, bụng phình ra, khi nói, hơi được đẩy từ bụng lên. Giọng nói được hỗ trợ bởi luồng hơi mạnh thì không cần ép ở cổ.
Có thể tập đơn giản mỗi ngày: đặt tay lên bụng, hít vào chậm thấy bụng phình, thở ra chậm. Rồi tập nói những câu ngắn trên hơi thở ấy.
Nếu có điều kiện, học vài buổi luyện giọng với người có chuyên môn. Một vài kỹ thuật đúng có thể giúp bạn giữ giọng trong cả sự nghiệp.
Tư thế cũng góp phần. Đứng thẳng, vai thả lỏng, cằm không đưa ra trước khi nói. Cúi đầu đọc giáo án trong lúc giảng, hay ngửa cổ nói với học sinh ngồi trên tầng cao của giảng đường, đều khiến cổ họng phải làm việc vất vả hơn. Một chút để ý tới dáng đứng mỗi ngày cộng lại thành rất nhiều sau một năm học.
Dùng tín hiệu và công cụ thay cho giọng to
Giờ mình nói tới cách dạy mà vẫn bớt nói to. Tín hiệu im lặng bằng tay, chuông nhỏ, đếm ngược trên ngón tay, giúp giữ trật tự mà không phải hét.
Đi xuống lớp thay vì nói to từ bục giảng. Đứng gần nhóm học sinh cần nói chuyện thì chỉ cần giọng bình thường.
Nếu lớp đông hoặc phòng học rộng, micro nhỏ đeo người có thể giúp rất nhiều. Nhiều giáo viên ngại dùng vì nghĩ không cần, nhưng những người đã dùng thường nói họ ước mình dùng sớm hơn. Hỏi nhà trường xem có hỗ trợ không.
Viết những chỉ dẫn quan trọng lên bảng để không phải nhắc lại nhiều lần. Mỗi lần nhắc lại là một lần giọng phải làm việc.
Một mẹo nữa mà các cô dạy lâu năm hay dùng: khi lớp bắt đầu ồn, hạ giọng xuống thay vì nâng lên. Học sinh phải im lặng mới nghe được, và dây thanh của cô được nghỉ thay vì bị ép. Lúc đầu thấy ngược đời, nhưng làm vài tuần là thành thói quen của cả lớp.
Khi nào cần gặp bác sĩ?
Khàn tiếng sau một ngày nói nhiều rồi hồi phục sau khi nghỉ là chuyện có thể gặp. Nhưng nếu khàn tiếng kéo dài nhiều ngày, thường là quá hai tuần, đau khi nói, cảm giác vướng trong họng, giọng thay đổi rõ rệt, hãy đi khám bác sĩ tai mũi họng.
Đừng tự chữa kéo dài bằng những bài thuốc truyền miệng hay tự mua thuốc. Những vấn đề ở dây thanh cần được bác sĩ khám và chỉ định cách điều trị.
Nếu bác sĩ khuyên nghỉ giọng, hãy trao đổi với nhà trường về việc điều chỉnh công việc. Cố dạy khi dây thanh đang có vấn đề có thể làm tình trạng nặng thêm.
Giọng nói của người thầy đã theo học trò suốt những năm tháng đến trường. Giữ gìn nó cũng là giữ gìn khả năng tiếp tục làm nghề mình yêu.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên bị khàn tiếng nên ăn uống gì?
Uống đủ nước và giữ họng ẩm là điều cơ bản. Về chế độ ăn uống cụ thể hay thuốc, hãy hỏi bác sĩ tai mũi họng, vì mỗi tình trạng cần cách xử lý khác nhau.
Có nên nói thì thầm khi đang khàn tiếng?
Nhiều người nghĩ nói thì thầm giúp giọng nghỉ, nhưng thì thầm cũng có thể làm dây thanh căng. Cách tốt nhất là hỏi bác sĩ và, nếu được, nghỉ nói hẳn một thời gian.
Dùng micro đeo người có làm học sinh mất tập trung?
Lúc đầu có thể các em tò mò, nhưng thường quen rất nhanh. Chọn micro âm lượng vừa phải, không vang quá, để giọng tự nhiên và dễ nghe.
Bụi phấn có ảnh hưởng tới giọng không?
Bụi có thể gây kích ứng đường hô hấp ở một số người. Lau bảng bằng khăn ẩm, đứng tránh hướng bụi, và nếu có vấn đề hô hấp thì nên hỏi bác sĩ.
Giáo viên mầm non có dễ mất giọng hơn không?
Giáo viên mầm non thường nói, hát nhiều và trong môi trường ồn, nên cũng cần chú ý giữ giọng. Dùng tín hiệu, bài hát nhẹ nhàng và cho giọng nghỉ khi trẻ chơi tự do sẽ giúp ích nhiều.
