Để một học sinh chịu mở lòng khi nói chuyện riêng, hãy chọn một chỗ không quá kín mà cũng không đông người, ngồi cạnh hoặc đi cạnh em thay vì ngồi đối diện qua bàn, bắt đầu bằng chuyện nhẹ nhàng, hỏi những câu mở, lắng nghe nhiều hơn nói, và nói rõ với em điều gì cô giữ kín được, điều gì cô cần báo để bảo vệ em.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có những lúc người chủ nhiệm cần nói chuyện riêng với một em: em có vẻ buồn, em học sa sút, em vừa có xích mích, hoặc chỉ là cô muốn biết em hơn. Nhưng mời em ra nói chuyện, em chỉ trả lời dạ, không ạ, con không sao. Tập này mình nói về những điều nhỏ giúp một cuộc trò chuyện riêng thật sự trở thành trò chuyện.
Chọn chỗ và chọn lúc
Gọi một em lên phòng giáo viên trước mặt cả lớp đã là một thông điệp: em có chuyện rồi. Em sẽ đến với tâm thế phòng thủ, và các bạn sẽ bàn tán.
Có những cách tự nhiên hơn. Nhờ em ở lại giúp cô mang đồ về phòng. Gặp em ở hành lang giờ ra chơi. Đi cùng em một đoạn ra cổng trường. Những cuộc trò chuyện bắt đầu tình cờ thường cởi mở hơn những cuộc hẹn chính thức.
Chỗ nói chuyện nên riêng tư để em yên tâm nói, nhưng không kín hoàn toàn. Một góc lớp khi các bạn đã về, cửa để mở. Một bàn ở hành lang. Điều này bảo vệ cả em và cô.
Chọn lúc cũng quan trọng. Đừng nói chuyện ngay khi em vừa có chuyện và còn đang xúc động. Cũng đừng để quá lâu, khi em đã đóng cửa lại.
Ngồi cạnh, không ngồi đối diện
Giờ mình nói tới một chi tiết nghe thì nhỏ mà hiệu quả lạ lùng. Ngồi đối diện qua một chiếc bàn tạo cảm giác như buổi thẩm vấn. Ngồi cạnh, hoặc đi cạnh nhau, giảm áp lực phải nhìn vào mắt nhau, nhất là với tuổi mới lớn.
Nhiều thầy cô thấy học sinh nói nhiều hơn khi cùng làm một việc gì đó: cùng xếp sách, cùng tưới cây trong lớp, cùng đi bộ. Tay có việc làm thì miệng dễ nói hơn.
Hạ mình ngang tầm em. Với học sinh nhỏ, ngồi xuống thấp để mắt ngang mắt em. Với học sinh lớn, ngồi cùng loại ghế, không ngồi trên bục giảng nhìn xuống.
Những điều này cho em cảm giác đây là một cuộc trò chuyện giữa hai người, không phải một người có quyền với một người đang bị hỏi.
Hỏi mở và lắng nghe nhiều hơn nói
Bắt đầu bằng chuyện nhẹ: dạo này em thích làm gì, cuối tuần vừa rồi em đi đâu. Đừng lao ngay vào vấn đề. Để em quen với việc nói chuyện với cô trước.
Khi chuyển sang chuyện chính, dùng câu hỏi mở thay vì câu hỏi có hay không. Cô thấy dạo này em có vẻ mệt, em kể cô nghe được không. Tốt hơn nhiều so với em có chuyện gì không, vì câu đó dễ nhận câu trả lời không ạ.
Rồi lắng nghe. Không ngắt lời, không vội khuyên, không vội đánh giá. Khoảng lặng có thể kéo dài, và em đang nghĩ cách nói. Chờ.
Nhắc lại điều em nói để em biết mình được hiểu: vậy là em thấy buồn vì nhóm bạn không rủ em đi chơi nữa. Nhiều khi chỉ cần được lắng nghe như vậy, em đã nhẹ lòng rất nhiều, trước cả khi có lời khuyên nào.
Những câu nên tránh
Có những câu người lớn hay nói với ý tốt nhưng khiến em đóng lại. Chuyện có gì đâu mà buồn. Hồi cô bằng tuổi em còn khổ hơn. Em phải cố lên chứ. Những câu này nói với em rằng cảm xúc của em không quan trọng.
Tránh dạy dỗ ngay khi em vừa mở lời. Nếu em kể một chuyện mình đã làm sai, và cô lập tức phê bình, em sẽ không bao giờ kể nữa.
Tránh hứa những điều không giữ được, như cô sẽ không nói với ai đâu. Có những chuyện cô buộc phải báo.
Tránh đem chuyện em kể đi nói với đồng nghiệp như một chuyện phiếm, hay nhắc lại trước lớp. Một lần lộ chuyện là mất lòng tin mãi mãi.
Giữ bí mật và giới hạn của bí mật
Học sinh chỉ mở lòng khi tin rằng chuyện mình kể được giữ kín. Nên với những chuyện riêng tư bình thường, như chuyện tình bạn, chuyện buồn trong gia đình, cô giữ kín và không kể lại.
Nhưng có những chuyện cô không được giữ một mình: khi em có nguy cơ tự làm hại mình, khi em bị bạo hành hay xâm hại, khi em hoặc người khác đang gặp nguy hiểm. Những lúc đó cô phải báo cho nhà trường và những người có trách nhiệm.
Hãy nói trước điều này một cách nhẹ nhàng: cô sẽ giữ kín chuyện của em, trừ khi cô lo em không an toàn, lúc đó cô cần nhờ thêm người giúp em, và cô sẽ nói với em trước.
Sự thẳng thắn này không làm em ngại kể, mà làm em tin cô hơn. Một đứa trẻ cần biết rằng người lớn mình tin sẽ bảo vệ mình, kể cả khi mình không biết cách tự bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên nam nói chuyện riêng với học sinh nữ cần lưu ý gì?
Chọn nơi có người qua lại hoặc để cửa mở, tránh những nơi kín hoàn toàn và tránh liên lạc riêng tư ngoài giờ không cần thiết. Nếu chuyện nhạy cảm, có thể mời thêm một giáo viên nữ hoặc chuyên viên tư vấn cùng tham gia.
Học sinh không chịu nói gì dù cô đã cố gắng thì sao?
Không ép. Cho em biết cô luôn sẵn lòng nghe khi em muốn, và tiếp tục quan tâm em qua những việc nhỏ hằng ngày. Có em cần nhiều lần mới đủ tin tưởng để mở lời.
Có nên ghi chép khi nói chuyện riêng với học sinh?
Tránh ghi chép trước mặt em vì dễ làm em căng thẳng. Sau cuộc trò chuyện, nếu có chuyện quan trọng cần theo dõi, hãy ghi lại ngắn gọn và giữ ở nơi kín đáo.
Trường có phòng tư vấn tâm lý thì chủ nhiệm có cần nói chuyện riêng?
Vẫn cần. Chủ nhiệm là người gần gũi các em hằng ngày và thường là người đầu tiên thấy điều bất thường. Phòng tư vấn là nơi để chuyển tới khi em cần hỗ trợ chuyên sâu hơn.
Nói chuyện riêng với học sinh qua tin nhắn có được không?
Nên hạn chế và theo quy định của trường. Những chuyện quan trọng nên nói trực tiếp; nếu có nhắn tin, giữ nội dung đúng mực và ở kênh mà nhà trường cho phép.
