Dạy một lớp chênh lệch trình độ, cách chạy được là thiết kế mỗi bài thành nhiều tầng: một phần lõi mà mọi em đều phải đạt, những nhiệm vụ mở rộng cho em đã vững, và những nhóm nhỏ tạm thời để cô kèm riêng các em đang hụt. Không cần soạn ba giáo án khác nhau cho mỗi tiết.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Lớp nào cũng chênh lệch, chỉ là chênh nhiều hay ít. Có em đọc hai lần là hiểu, có em ngồi cả buổi vẫn chưa bắt được đầu mối. Giảng theo em khá thì em chậm mất hút, giảng theo em chậm thì em giỏi ngáp. Tập này mình nói về cách những thầy cô có kinh nghiệm xoay xở với bài toán đó mà không phải kiệt sức.
Chênh lệch trình độ thật ra là chênh lệch gì?
Khi nói lớp chênh lệch, ta hay nghĩ tới giỏi và yếu. Nhưng nếu nhìn gần, chênh lệch có nhiều loại. Có em thiếu kiến thức nền từ lớp dưới. Có em hiểu nhanh nhưng làm ẩu. Có em đọc chậm nên chậm mọi môn. Có em giỏi Văn nhưng sợ Toán.
Mỗi loại chênh lệch cần một cách hỗ trợ khác. Em thiếu nền cần được lấp lỗ hổng. Em làm ẩu cần được dạy cách tự kiểm tra. Em đọc chậm cần thêm thời gian hoặc được nghe đọc.
Nên bước đầu tiên là thôi xếp học sinh vào hai ngăn giỏi và yếu. Hãy tìm hiểu từng em đang vướng ở đâu, với bài nào.
Một bài kiểm tra ngắn đầu chương, không tính điểm, cho biết khá chính xác em nào đã có gì. Nhiều thầy cô gọi đây là khám sức khoẻ đầu chương.
Bài học nhiều tầng: lõi chung và phần mở rộng
Cách phổ biến nhất là xác định rõ phần lõi của bài học, thứ mà mọi em phải nắm được khi rời lớp. Phần lõi được giảng cho cả lớp và luyện tập kỹ.
Sau phần lõi, bài tập chia thành các mức. Mức một củng cố đúng điều vừa học. Mức hai áp dụng vào tình huống quen. Mức ba đòi vận dụng sang tình huống mới hoặc giải thích vì sao.
Điểm quan trọng là các em tự chọn mức bắt đầu hoặc được cô gợi ý, và được phép đi tiếp khi đã làm xong. Em giỏi không phải ngồi chờ bạn, còn em chậm không bị ép làm bài quá sức.
Phần mở rộng không nên chỉ là nhiều bài hơn cùng loại. Làm thêm mười bài giống hệt nhau là hình phạt cho sự nhanh nhẹn. Mở rộng tốt là sâu hơn: tự đặt đề, tìm lỗi sai, giải thích cho người khác.
Nhóm kèm tạm thời: giúp em chậm mà không gắn nhãn
Trong khi cả lớp tự làm bài theo mức, cô có thể gọi ba, bốn em đang hụt lên một bàn nhỏ để kèm trong mười phút. Đây là lúc cô giảng lại theo cách khác, dùng vật thật, hỏi từng bước.
Chữ tạm thời là quan trọng nhất. Nhóm kèm hôm nay gồm những em hụt bài hôm nay, không phải những em bị coi là yếu cả năm. Bài sau có thể là những em khác. Khi nhóm thay đổi liên tục, không ai bị dán nhãn.
Có những lúc em giỏi cũng được gọi vào một nhóm nhỏ để nhận một thử thách khó hơn. Điều đó giúp cả lớp thấy nhóm nhỏ là nơi cô dành thời gian riêng, không phải là chỗ của học sinh kém.
Để nhóm kèm chạy được, phần còn lại của lớp phải tự làm việc được. Nên cần luyện trước thói quen tự làm bài và luật hỏi bạn trước khi hỏi cô.
Đừng để em giỏi thành trợ giảng không công
Giờ mình nói chuyện em giỏi. Cách dễ nhất khi lớp chênh lệch là nhờ em giỏi kèm bạn. Thỉnh thoảng thì tốt, vì giải thích cho người khác là cách học sâu nhất. Nhưng nếu ngày nào cũng vậy, em giỏi sẽ không được học gì mới.
Học sinh giỏi cũng cần được thử thách, cần chạm tới chỗ mình không biết, cần trải nghiệm cảm giác vật lộn với một bài khó. Em giỏi mà suốt năm không gặp khó khăn nào thường vỡ vụn ở lần đầu tiên gặp thất bại thật.
Hãy chuẩn bị sẵn một vài câu hỏi mở, một dự án nhỏ, một cuốn sách gợi ý cho những em này. Không cần nhiều, chỉ cần có.
Và đừng nói trước lớp những câu kiểu em giỏi nhất lớp rồi, giúp bạn đi. Nó đặt áp lực lên em và đẩy em ra xa bạn bè.
Chênh lệch lớn quá thì báo ai?
Có những trường hợp chênh lệch vượt quá sức một giáo viên trong lớp: em chưa đọc được ở lớp bốn, em có dấu hiệu khó khăn học tập đặc thù, em vừa chuyển từ một chương trình rất khác. Những trường hợp này cần được trao đổi với tổ chuyên môn và nhà trường.
Cô giáo không chẩn đoán, nhưng cô là người thấy sớm nhất. Ghi lại cụ thể những gì mình quan sát được, em làm được gì, chưa làm được gì, trong bao lâu, rồi trao đổi với phụ huynh một cách nhẹ nhàng để gia đình cân nhắc tìm gặp chuyên gia.
Mỗi trường có những cách hỗ trợ khác nhau, có nơi có chương trình phụ đạo, có nơi có giáo viên hỗ trợ giáo dục hoà nhập. Hỏi xem trường mình có gì.
Một lớp chênh lệch không phải là lớp bất hạnh. Nó giống một khu vườn nhiều loại cây, mỗi cây cần một lượng nước khác nhau, và người làm vườn giỏi là người biết điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chia lớp thành nhóm giỏi và nhóm yếu cố định?
Không nên cố định. Nhóm cố định dễ trở thành cái nhãn khiến em ở nhóm yếu mất động lực và em ở nhóm giỏi chủ quan. Nhóm linh hoạt theo từng bài giúp hỗ trợ đúng lúc mà không gắn nhãn.
Soạn bài nhiều tầng có tốn nhiều thời gian không?
Lúc đầu thì có. Nhưng khi đã có kho bài tập theo mức cho mỗi chương, tổ chuyên môn có thể chia nhau làm và dùng lại qua nhiều năm, gánh nặng giảm đi đáng kể.
Em giỏi làm xong sớm rồi nói chuyện thì sao?
Đó là dấu hiệu em cần phần mở rộng. Chuẩn bị sẵn một nhiệm vụ sâu hơn, không phải thêm bài giống hệt, và giao ngay khi em hoàn thành phần chính.
Học sinh chậm có nên được giao ít bài về nhà hơn không?
Nên giao vừa sức, tập trung vào phần lõi. Làm được một ít bài một cách chắc chắn có giá trị hơn nhiều so với làm sai cả một trang dài.
Phụ huynh thắc mắc vì sao con làm bài khác bạn thì trả lời thế nào?
Giải thích rằng lớp có nhiều mức bài tập để mỗi em được luyện đúng chỗ mình cần, và mức có thể thay đổi theo từng bài. Nhấn mạnh rằng phần lõi của bài học thì em nào cũng được học như nhau.
