Học qua chơi nghĩa là trẻ mầm non học những kỹ năng nền tảng như ngôn ngữ, đếm và so sánh, vận động, cách chia sẻ và giải quyết mâu thuẫn, thông qua trò chơi có chủ đích. Cô không đứng giảng mà chuẩn bị môi trường chơi phong phú, quan sát bé chơi, và đặt câu hỏi đúng lúc để việc chơi đi sâu hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Chữ học qua chơi được nói nhiều tới mức nhiều người nghe là gật mà không biết cụ thể nó trông thế nào. Có phụ huynh nghĩ đó là cho con chơi cả ngày không học gì. Có cô lại hiểu là mang bài học chữ số vào trong một trò chơi. Tập này mình thử làm rõ chữ ấy, bằng những cảnh rất cụ thể trong một lớp mầm non.
Chơi là cách trẻ nhỏ học tự nhiên nhất
Quan sát một bé ba tuổi xếp khối gỗ. Bé đặt khối to dưới, khối nhỏ trên, thử lệch sang một bên, tháp đổ, bé xếp lại. Trong vài phút ấy, bé đang học về thăng bằng, về kích thước, về nguyên nhân và kết quả, và cả về sự kiên nhẫn.
Trẻ ở tuổi mầm non học tốt nhất qua trải nghiệm bằng tay, bằng thân thể, bằng những gì bé tự khám phá. Ngồi nghe người lớn giảng không phải là cách bé hiểu thế giới.
Chơi cũng là nơi bé học sống cùng người khác. Hai bé cùng muốn làm bác sĩ trong góc bệnh viện phải thương lượng. Một nhóm xây nhà bằng hộp giấy phải chia việc. Những kỹ năng ấy không có trong sách nhưng theo bé suốt đời.
Vậy học qua chơi không phải là thêm chút vui vào bài học, mà là tôn trọng cách học tự nhiên của trẻ nhỏ.
Cô chuẩn bị môi trường chơi thế nào?
Giờ mình nói tới công việc thầm lặng nhất của cô: chuẩn bị. Một lớp học qua chơi thường có nhiều góc: góc xây dựng, góc đóng vai gia đình hay cửa hàng, góc sách, góc nghệ thuật, góc thiên nhiên có chậu cây và cát nước.
Đồ chơi không cần đắt tiền. Hộp giấy, lõi giấy vệ sinh, vỏ hạt, lá cây, nắp chai, vải vụn, những thứ mở như vậy thường khơi được trí tưởng tượng hơn một món đồ chơi chỉ làm được một việc. Chỉ cần sạch, an toàn, không có vật nhỏ bé có thể nuốt.
Nhiều cô thay đổi đồ trong các góc theo chủ đề. Tuần này góc đóng vai là phòng khám, tuần sau là chợ quê. Sự thay đổi giữ cho bé tò mò.
Đồ dùng nên để ở tầm bé với tới, có chỗ cất rõ ràng. Bé tự lấy và tự cất cũng là một phần của việc học.
Cô làm gì khi bé đang chơi?
Nhiều người nghĩ giờ chơi là giờ cô nghỉ. Thật ra đó là lúc cô làm việc tinh tế nhất: quan sát. Bé nào hay chơi một mình, bé nào luôn dẫn dắt, bé nào đang loay hoay với một việc khó. Những quan sát ấy cho cô biết bé đang ở đâu trong sự phát triển của mình.
Cô tham gia khi cần, nhưng không chiếm lấy trò chơi. Khi bé xây tháp, thay vì nói con xếp khối to ở dưới đi, cô có thể hỏi con nghĩ vì sao tháp đổ nhỉ. Câu hỏi mở rộng suy nghĩ mà vẫn để bé làm chủ.
Cô cũng làm giàu ngôn ngữ cho bé bằng cách nói về điều bé đang làm: con đang xếp cái tháp cao quá, cao hơn cả cái ghế rồi. Bé nghe những từ mới gắn với hành động thật, và học từ nhanh hơn nhiều.
Và cô can thiệp khi có nguy hiểm hay xung đột mà bé không tự giải quyết được, như một bé bị cả nhóm gạt ra ngoài.
Học qua chơi không phải là học chữ đội lốt trò chơi
Có một cách hiểu lệch khá phổ biến: lấy bài học chữ, học số, rồi thêm chút trò chơi để bé chịu ngồi học. Ví dụ trò câu cá mà mỗi con cá có một chữ cái, bé phải đọc được mới được câu.
Những trò này không xấu, nhưng nếu toàn bộ giờ chơi đều như vậy, đó là giờ học có trang trí, không phải học qua chơi. Bé nhanh chóng nhận ra đâu là chơi thật, đâu là người lớn đang bắt mình học.
Khả năng chuẩn bị cho việc đọc viết sau này của trẻ mầm non được xây dựng qua nghe kể chuyện, nói chuyện nhiều, chơi với âm thanh và vần điệu, cầm nắm để tay khéo léo. Những thứ ấy đều có trong trò chơi tự nhiên.
Cô cũng nên biết rằng chương trình mầm non ở mỗi địa phương có những hướng dẫn riêng về việc chuẩn bị cho trẻ vào lớp một. Nếu chưa rõ, hãy hỏi ban giám hiệu hoặc phòng giáo dục.
Nói với phụ huynh về giá trị của chơi
Phụ huynh đôi khi hỏi hôm nay con học được gì, và bé trả lời con chơi. Phụ huynh lo. Cô có thể giúp bằng cách kể cụ thể điều bé đã học qua trò chơi hôm ấy.
Hôm nay con cùng hai bạn làm cửa hàng bán rau, con đếm tiền giấy, con học cách mời khách và nhường bạn làm người bán. Một câu như vậy giúp phụ huynh thấy giá trị mà trước đó họ không nhìn thấy.
Ảnh chụp bé đang chơi kèm vài dòng giải thích cũng là cách tốt, nếu trường cho phép chia sẻ ảnh.
Có lẽ điều quý nhất một lớp mầm non trao cho trẻ không phải là biết bao nhiêu chữ, mà là giữ được niềm vui khi tìm hiểu một điều mới. Niềm vui ấy là thứ sẽ đưa bé đi rất xa.
Câu hỏi thường gặp
Học qua chơi có khiến trẻ vào lớp một bị chậm không?
Học qua chơi tốt xây dựng những nền tảng quan trọng như ngôn ngữ, sự tập trung, khả năng tự lập và cách sống cùng bạn. Đó là những thứ giúp trẻ bước vào lớp một thuận lợi hơn là biết trước vài chữ.
Trẻ chỉ thích chơi một góc suốt thì có sao không?
Trẻ thường có giai đoạn say mê một loại trò chơi, điều đó bình thường. Cô có thể mời bé thử góc khác bằng cách mang một món đồ bé thích sang góc đó, nhưng không ép.
Đồ chơi tự làm có an toàn cho trẻ mầm non không?
An toàn nếu được làm từ vật liệu sạch, không sắc cạnh, không có chi tiết nhỏ bé có thể nuốt. Cô nên kiểm tra định kỳ và bỏ những món đã hỏng.
Có nên cho trẻ chơi trên máy tính bảng ở lớp?
Với trẻ mầm non, chơi với vật thật, với bạn bè và vận động có giá trị hơn nhiều. Nếu có dùng thiết bị, nên rất hạn chế, có cô đi cùng, và không thay thế cho chơi thật.
Cô có nên chơi cùng trẻ không?
Có, nhưng như một người bạn chơi biết lắng nghe, không phải người điều khiển. Cô tham gia để làm giàu trò chơi rồi lùi ra khi bé đã tự tiếp tục được.
