Trẻ mầm non đánh hay cắn bạn thường không phải vì hư, mà vì bé chưa có đủ lời để nói ra điều mình muốn hay điều mình đang cảm thấy. Khi chuyện xảy ra, cô can thiệp ngay, chăm sóc bé bị đau trước, rồi bình tĩnh dạy bé đánh cách nói thay cho hành động. Nếu lặp lại, cô quan sát để tìm nguyên nhân, và báo cho cả hai gia đình một cách bình tĩnh, không đổ lỗi.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có lẽ không có cuộc gọi nào làm cô giáo mầm non ngại bằng cuộc gọi báo phụ huynh rằng con bị bạn cắn. Và cũng không có cuộc gọi nào khó hơn cuộc gọi báo rằng con mình cắn bạn. Tập này mình nói về cả hai phía của câu chuyện, và cách giữ cho lớp học an toàn mà không biến bé nào thành đứa trẻ bị cả lớp sợ.
Vì sao trẻ nhỏ đánh và cắn?
Ở tuổi hai, ba, bé có rất nhiều cảm xúc mạnh nhưng rất ít từ ngữ. Bé muốn món đồ chơi bạn đang cầm, bé giận vì bạn chen vào chỗ mình, bé mệt, bé đói. Trong khi người lớn sẽ nói ra, bé chỉ có tay và răng.
Cắn đặc biệt hay gặp ở những bé nhỏ nhất, vì miệng là công cụ bé dùng để khám phá thế giới từ khi còn là em bé. Có bé cắn khi đang mọc răng và khó chịu. Có bé cắn vì phấn khích quá mức, thậm chí khi đang vui.
Có những thời điểm dễ xảy ra hơn: đầu giờ sáng khi lớp đông đúc, cuối buổi chiều khi bé mệt, khi chuyển hoạt động, khi có một món đồ chơi mới mà cả lớp đều muốn.
Hiểu nguyên nhân không có nghĩa là chấp nhận hành vi. Nhưng nó giúp cô xử lý đúng chỗ, thay vì chỉ phản ứng với hành vi.
Khi chuyện vừa xảy ra: bé bị đau trước
Việc đầu tiên luôn là tách hai bé ra và chăm sóc bé bị đau. Xem vết thương, rửa sạch, chườm lạnh nếu cần, ôm và dỗ bé. Nếu vết cắn chảy máu hay vết thương có vẻ nặng, đưa tới nhân viên y tế của trường và báo gia đình ngay.
Việc chăm sóc bé bị đau trước còn có một ý nghĩa khác. Bé đánh nhìn thấy cô dành sự quan tâm cho bạn, không phải cho mình. Nếu cô lao tới mắng bé đánh trước, bé học được rằng đánh bạn là cách chắc chắn để có sự chú ý của cô.
Sau đó, quay sang bé đánh với giọng bình tĩnh và nghiêm. Nói ngắn và rõ: cô không cho con cắn bạn, cắn làm bạn đau. Không cần giảng dài, bé chưa nghe được lúc ấy.
Tuyệt đối không cắn lại bé để bé biết đau, không đánh bé, không bắt bé đứng một mình ở góc lớp. Những cách ấy dạy bé rằng người lớn cũng giải quyết vấn đề bằng làm đau người khác.
Dạy bé cách nói thay cho cách đánh
Giờ mình nói tới phần dạy, thường làm khi bé đã bình tĩnh lại. Giúp bé gọi tên cảm xúc: con giận vì bạn lấy xe của con phải không. Việc có người nói ra cảm xúc giúp bé bắt đầu hiểu cảm xúc của mình.
Rồi dạy bé một câu thay thế: lần sau con nói với bạn là của tớ, hoặc con gọi cô. Tập câu ấy nhiều lần, cả khi không có chuyện gì, qua trò chơi, qua câu chuyện, qua con rối.
Với những bé chưa nói được nhiều, có thể dạy một cử chỉ, như giơ tay lên nói dừng lại, hoặc chạy đi tìm cô.
Khi bé làm được, dù chỉ một lần, hãy khen ngay và cụ thể: con đã nói với bạn thay vì đánh, cô thấy rồi, giỏi lắm. Những lần khen như vậy xây dựng thói quen mới nhanh hơn hàng chục lần nhắc nhở.
Khi một bé cắn bạn lặp đi lặp lại
Nếu một bé cắn nhiều lần, cô cần quan sát kỹ hơn. Ghi lại mỗi lần: lúc mấy giờ, đang hoạt động gì, cắn ai, chuyện gì xảy ra ngay trước đó. Sau một tuần, thường sẽ thấy một kiểu: bé hay cắn trước giờ ăn trưa khi đói, bé hay cắn ở góc xếp hình khi đông bạn.
Khi biết kiểu, cô có thể phòng ngừa. Ở gần bé vào những thời điểm dễ xảy ra. Chuẩn bị nhiều món đồ chơi giống nhau để bớt tranh giành. Cho bé ăn nhẹ sớm hơn nếu bé hay cắn khi đói.
Có bé cần một vật để cắn an toàn, nhất là bé đang mọc răng. Trao đổi với phụ huynh về điều này.
Cô cũng cần bảo vệ bé khỏi cái nhãn. Không gọi bé là đứa hay cắn trước lớp hay trước phụ huynh khác. Bé đang học một kỹ năng, và bé sẽ học được.
Báo cho phụ huynh hai bên thế nào?
Với phụ huynh bé bị cắn, báo trong ngày, thành thật và cụ thể: chuyện gì xảy ra, cô đã xử lý thế nào, vết thương ra sao. Nhận trách nhiệm giám sát của lớp. Đa số trường không nêu tên bé đã cắn, để bảo vệ cả hai bé, và đó là cách nên theo nếu trường có quy định.
Phụ huynh có thể rất giận, nhất là khi con bị cắn nhiều lần. Lắng nghe, không tranh cãi, và nói rõ những việc cô đang làm để phòng ngừa.
Với phụ huynh bé đã cắn, cũng báo trong ngày, nhưng tránh giọng trách móc. Nói rằng đây là hành vi hay gặp ở tuổi này, cô đang làm gì ở lớp, và gợi ý gia đình dùng cùng cách ở nhà để bé nhận được một thông điệp nhất quán.
Khi hai bên phụ huynh đều thấy cô công bằng và chủ động, chuyện một lần cắn sẽ không biến thành cuộc xung đột giữa hai gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ cắn bạn đến tuổi nào thì hết?
Mỗi bé khác nhau, nhưng thường hành vi cắn giảm rõ khi bé nói được nhiều hơn và biết diễn đạt cảm xúc bằng lời. Nếu bé lớn rồi mà vẫn cắn thường xuyên, gia đình nên trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em.
Phụ huynh đòi biết tên bé đã cắn con mình thì sao?
Hãy giải thích nhẹ nhàng rằng trường giữ kín tên để bảo vệ tất cả các bé, và cô sẽ làm việc trực tiếp với gia đình bé kia. Nhấn mạnh những biện pháp cụ thể đang áp dụng để con được an toàn.
Có nên cho trẻ bị đánh đánh lại để tự vệ?
Không nên dạy trẻ đánh lại. Hãy dạy bé nói to không, đẩy tay bạn ra, tránh xa và gọi cô. Bé cần biết người lớn sẽ bảo vệ mình.
Vết cắn của trẻ có cần đưa đi khám không?
Nếu vết cắn làm rách da, chảy máu, sưng đỏ nhiều hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng trong những ngày sau, nên đưa bé đi khám. Nhân viên y tế của trường có thể tư vấn ban đầu.
Trẻ ở nhà ngoan nhưng ở lớp hay đánh bạn là vì sao?
Ở lớp có nhiều bạn, nhiều tranh giành và ít sự chú ý riêng hơn ở nhà, nên bé dễ bực bội hơn. Điều đó không có nghĩa cô hay phụ huynh nói sai, mà là bé cần được dạy cách ứng xử trong môi trường tập thể.
