Cấm hẳn học sinh dùng trí tuệ nhân tạo khi làm bài ở nhà gần như không thể kiểm soát được. Cách hiệu quả hơn là nói rõ với các em bài nào được dùng, được dùng tới mức nào, dạy các em kiểm tra lại những gì máy trả lời, và thiết kế bài tập sao cho vẫn cần suy nghĩ của chính em, như giải thích lại bằng lời hay làm một phần ngay trên lớp.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Chỉ trong một thời gian ngắn, các công cụ trí tuệ nhân tạo đã trở nên quen thuộc với học sinh. Một bài văn, một bài giải Toán, một bài thuyết trình, chỉ cần gõ vài dòng là có. Nhiều thầy cô hoang mang: chấm bài về nhà bây giờ là chấm bài của em hay của máy. Tập này mình bàn một cách bình tĩnh về chuyện ấy.
Vì sao cấm hẳn khó có hiệu quả?
Bài làm ở nhà thì cô không thể biết em làm với công cụ gì. Những công cụ phát hiện văn bản do máy viết hiện chưa đủ tin cậy, có khi đánh dấu nhầm bài em tự viết. Dựa vào đó để kết tội một em là rất rủi ro.
Cấm mà không kiểm soát được thì chỉ khiến những em trung thực chịu thiệt, còn những em dùng lén vẫn dùng.
Hơn nữa, các em rồi sẽ sống và làm việc trong một thế giới có những công cụ này. Không dạy các em dùng chúng có trách nhiệm cũng là một thiếu sót.
Điều đó không có nghĩa là để mặc. Nó có nghĩa là thay vì chỉ hỏi làm sao để cấm, thầy cô hỏi làm sao để việc học vẫn diễn ra thật sự.
Nói rõ bài nào được dùng và dùng tới đâu
Học sinh cần biết ranh giới. Với mỗi loại bài, cô có thể nói rõ: bài này tự làm hoàn toàn. Bài này được dùng công cụ để tìm ý tưởng nhưng phải tự viết. Bài này được dùng để kiểm tra lỗi chính tả sau khi viết xong.
Khi ranh giới rõ ràng, phần lớn học sinh sẽ tôn trọng. Khi ranh giới mơ hồ, các em tự quyết định, và thường quyết định theo hướng tiện nhất.
Có thể yêu cầu các em ghi chú lại nếu có dùng công cụ, dùng vào phần nào. Việc minh bạch này giúp cô hiểu cách em làm bài, và dạy các em thói quen trung thực.
Nhà trường có thể đã có hướng dẫn về chuyện này. Hỏi ban giám hiệu và tổ chuyên môn để cách làm của mình thống nhất với đồng nghiệp.
Dạy học sinh kiểm tra lại những gì máy trả lời
Giờ mình nói tới một bài học quan trọng mà chuyện này mở ra. Các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể trả lời rất tự tin nhưng sai, bịa ra nguồn trích dẫn, bịa số liệu, nhầm lẫn sự kiện. Học sinh cần biết điều đó.
Một hoạt động trên lớp mà nhiều thầy cô dùng: cho cả lớp xem một câu trả lời do máy viết về một chủ đề các em vừa học, và yêu cầu các em tìm lỗi sai. Các em thường rất hào hứng khi bắt lỗi được máy.
Qua đó, các em học được rằng muốn dùng công cụ hiệu quả thì chính mình phải có kiến thức. Không biết gì thì không thể biết máy nói đúng hay sai.
Đây cũng là bài học về kiểm tra thông tin nói chung: đối chiếu nhiều nguồn, tìm nguồn gốc, nghi ngờ những điều nghe có vẻ quá hoàn hảo.
Thiết kế bài tập vẫn cần suy nghĩ của chính em
Có những loại bài tập mà công cụ khó làm thay hoàn toàn. Bài gắn với trải nghiệm riêng của em: phỏng vấn ông bà về một kỷ niệm, quan sát một cái cây trong vườn nhà qua một tuần. Bài gắn với những gì đã bàn cụ thể trên lớp.
Chuyển một phần việc viết vào lớp học. Em có thể tìm tư liệu ở nhà, nhưng viết bài trên lớp. Hoặc em nộp bài viết ở nhà, rồi trên lớp trình bày lại hoặc trả lời vài câu hỏi về bài mình.
Đánh giá cả quá trình, không chỉ sản phẩm cuối. Yêu cầu nộp bản nháp, dàn ý, những lần sửa. Một bài có quá trình rõ ràng thì khó là bài làm hộ.
Và nói chuyện với học sinh về lý do: bài tập về nhà không phải để nộp cho cô, mà để bộ óc của em được luyện tập. Nhờ máy làm hộ bài tập giống như nhờ người khác tập thể dục hộ mình.
Khi nghi ngờ một bài làm không phải của em
Nếu một bài làm có vẻ khác hẳn cách viết thường ngày của em, đừng vội kết tội. Hãy nói chuyện riêng với em, hỏi em giải thích một vài ý trong bài, cách em tìm ra ý ấy.
Nếu em không giải thích được, đó là lúc nói chuyện thẳng thắn về trung thực trong học tập. Nếu em thừa nhận, hãy cho em cơ hội làm lại bài theo đúng yêu cầu, và nhắc lại ranh giới.
Tránh dựa hoàn toàn vào công cụ phát hiện để quyết định, vì chúng có thể sai. Và tránh xử lý trước lớp.
Rốt cuộc, điều thầy cô muốn không phải là bắt được bao nhiêu em dùng máy, mà là các em hiểu vì sao việc tự suy nghĩ lại quý giá, trong một thế giới mà máy móc có thể làm hộ rất nhiều thứ.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ phát hiện văn bản do trí tuệ nhân tạo viết có tin được không?
Hiện các công cụ này chưa đủ tin cậy để làm bằng chứng duy nhất, vì có thể đánh dấu nhầm bài học sinh tự viết. Nên dùng như một gợi ý để nói chuyện với em, không dùng để kết luận.
Học sinh tiểu học có nên được dùng trí tuệ nhân tạo không?
Tuỳ quy định của trường và điều khoản của từng công cụ, nhiều công cụ có giới hạn độ tuổi. Với học sinh nhỏ, nếu có dùng thì nên có người lớn đi cùng và mục đích rõ ràng.
Có nên dạy học sinh cách đặt câu hỏi cho trí tuệ nhân tạo?
Nếu nhà trường cho phép, đây có thể là một kỹ năng hữu ích, miễn là đi kèm việc dạy kiểm tra thông tin và trung thực về việc sử dụng. Mục tiêu là em dùng công cụ để học sâu hơn, không phải để khỏi phải học.
Bài văn do máy viết có bị coi là gian lận không?
Nếu nộp như bài của mình khi yêu cầu là tự viết, thì đó là không trung thực. Nếu cô cho phép dùng và em ghi rõ đã dùng như thế nào, thì đó là làm bài theo đúng yêu cầu.
Làm sao để phụ huynh cùng hỗ trợ chuyện này?
Chia sẻ với phụ huynh quy định của lớp về việc dùng công cụ, và gợi ý phụ huynh hỏi con giải thích lại bài đã làm. Nếu con giải thích được, con đã thật sự học.
