Khi nghi một học sinh tăng động giảm chú ý, giáo viên không chẩn đoán và không dán nhãn. Việc của cô là quan sát và ghi lại cụ thể, trao đổi với gia đình để họ cân nhắc đưa em đi gặp chuyên gia, và trong lúc đó điều chỉnh lớp học sao cho em học được: chia việc ngắn, cho em được vận động có mục đích, chỉ dẫn từng bước một.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Chữ tăng động giờ được dùng khá dễ dãi, đôi khi thành cách gọi mọi em nghịch ngợm. Nhưng trong lớp, thầy cô vẫn gặp những em thật sự không thể ngồi yên, không thể giữ sự chú ý dù rất muốn, và bị nhắc nhở nhiều hơn bất kỳ ai. Tập này mình nói về những gì giáo viên có thể làm, và những gì nên để cho người có chuyên môn.
Giáo viên không chẩn đoán, nhưng giáo viên thấy trước
Tăng động giảm chú ý là một tình trạng cần được đánh giá bởi bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý có chuyên môn, qua nhiều bước và nhiều nguồn thông tin. Một giáo viên, dù kinh nghiệm tới đâu, cũng không thể và không nên kết luận một em có hay không.
Nhưng giáo viên là người ở cạnh em nhiều giờ mỗi ngày, trong một môi trường đòi hỏi ngồi yên và tập trung. Nên cô thường là người thấy sớm nhất những khác biệt so với các bạn cùng tuổi.
Hiếu động bình thường và khó khăn cần hỗ trợ khác nhau ở mức độ và độ bền. Một em nghịch vì chán bài sẽ ngồi yên khi có việc thú vị. Một em gặp khó khăn thật thì kể cả khi rất thích, em vẫn không giữ được sự chú ý lâu, và điều đó xảy ra ở cả nhà lẫn trường.
Tránh nói với phụ huynh hay đồng nghiệp rằng em này bị tăng động. Hãy nói về những gì mình thấy.
Ghi lại quan sát thế nào cho có ích
Một cuốn sổ nhỏ là công cụ quý nhất lúc này. Ghi lại cụ thể: thời điểm, hoạt động, em đã làm gì, kéo dài bao lâu. Ví dụ, tiết Toán thứ Ba, làm bài cá nhân, em rời chỗ ngồi bốn lần trong mười lăm phút, mỗi lần đi tới bàn bạn khác.
Ghi cả những lúc em làm tốt. Tiết Mỹ thuật, em ngồi vẽ chăm chú suốt hai mươi phút. Những lúc tốt cho biết điều kiện nào giúp em tập trung.
Tránh ghi những từ nhận xét chung như hư, lười, không chịu học. Những từ đó không giúp ai hiểu em hơn, và nếu phụ huynh đọc được thì chỉ gây tổn thương.
Sau vài tuần, những ghi chép ấy trở thành một bức tranh rõ ràng, giúp cuộc trò chuyện với phụ huynh và với chuyên gia sau này có căn cứ, thay vì chỉ là cảm giác.
Trao đổi với phụ huynh: nói gì và tránh nói gì
Giờ mình nói tới cuộc trò chuyện khó. Mở đầu bằng những điểm tốt thật sự của em: em tốt bụng, em vẽ đẹp, em nhanh trí. Phụ huynh cần biết cô nhìn thấy con mình như một con người, không chỉ như một vấn đề.
Rồi chia sẻ những quan sát cụ thể, và hỏi xem ở nhà gia đình có thấy điều tương tự không. Nhiều phụ huynh đã thấy từ lâu nhưng chưa biết nói với ai. Có phụ huynh thì bất ngờ và phản ứng mạnh.
Cuối cùng, gợi ý nhẹ nhàng rằng gia đình có thể cân nhắc đưa em đi khám ở một cơ sở có chuyên khoa tâm lý hoặc nhi khoa phát triển, để biết rõ hơn và có cách giúp em tốt nhất. Nhấn mạnh rằng đây là để hiểu và hỗ trợ em, không phải để dán nhãn.
Đừng nhắc tới thuốc, đừng khuyên loại trị liệu nào, đừng kể trường hợp của em khác. Đó là việc của người có chuyên môn, và gia đình cần được tự quyết định.
Điều chỉnh lớp học để em hiếu động học được
Trong lúc chờ gia đình tìm hỗ trợ, hoặc ngay cả khi không có chẩn đoán nào, cô vẫn có thể làm lớp học thân thiện hơn với em. Nhiều điều chỉnh này có ích cho cả lớp.
Chia nhiệm vụ thành từng phần ngắn, mỗi phần có điểm kết thúc rõ ràng. Thay vì làm hết mười bài, hãy làm ba bài rồi mang lên cô xem. Việc đi lên bàn cô vừa là vận động có mục đích, vừa là cơ hội để cô kiểm tra.
Giao cho em những việc cần di chuyển: phát vở, lau bảng, mang đồ dùng. Cho phép một vài đồ vật nhỏ giúp tay có việc làm, như quả bóng mềm, miễn là không làm phiền bạn. Xếp em ngồi gần cô và xa cửa sổ, cửa ra vào.
Chỉ dẫn từng bước, ngắn gọn, và nếu được thì nhờ em nhắc lại. Nhiều em không phải không nghe lời, mà là đã quên bước hai khi cô vừa nói tới bước bốn.
Bảo vệ em khỏi cái nhãn của lớp
Em hiếu động thường bị nhắc tên nhiều nhất lớp. Sau vài tháng, cả lớp nghe tên em là nghĩ tới rắc rối. Có bạn không muốn ngồi cạnh, có nhóm không muốn nhận em. Cái nhãn ấy đôi khi gây hại lâu dài hơn bản thân khó khăn.
Cô có thể làm nhiều điều để ngăn điều này. Nhắc nhở riêng bằng tín hiệu nhỏ thay vì gọi tên trước lớp. Tìm và khen những việc em làm tốt một cách công khai. Giao cho em vai trò mà em làm giỏi trong nhóm.
Cũng cần chăm sóc chính mình. Dạy một em rất hiếu động giữa bốn mươi em khác là một việc tiêu tốn năng lượng thật sự. Chia sẻ với tổ chuyên môn, hỏi xem trường có hỗ trợ giáo dục hoà nhập không, và đừng tự trách khi có những ngày không suôn sẻ.
Khi nhìn một em không thể ngồi yên, thử nghĩ rằng em không đang cố làm khó cô, mà em đang gặp khó.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có được nói với phụ huynh là con bị tăng động không?
Không nên. Giáo viên chia sẻ quan sát cụ thể và gợi ý gia đình tìm gặp chuyên gia; việc kết luận là của người có chuyên môn sau khi đánh giá đầy đủ.
Học sinh đã có chẩn đoán thì giáo viên cần làm gì thêm?
Hỏi phụ huynh và nếu được là chuyên gia xem những điều chỉnh nào hữu ích với em, và phối hợp với nhà trường. Giữ thông tin này kín đáo, không chia sẻ với học sinh khác hay phụ huynh khác.
Phụ huynh không đồng ý đưa con đi khám thì sao?
Tôn trọng quyết định của gia đình, tiếp tục quan sát và điều chỉnh lớp học để hỗ trợ em. Có thể đề nghị gặp lại sau một thời gian để cùng xem tình hình.
Có nên cho học sinh hiếu động ra ngoài chạy một vòng?
Một khoảng vận động ngắn có mục đích, như đi mang đồ tới văn phòng, có thể giúp em ổn định lại. Nhưng không nên để em ra ngoài một mình không có ai giám sát và không nên dùng như phần thưởng cho việc quậy.
Học sinh hiếu động có nên bị trừ điểm hạnh kiểm nhiều?
Việc đánh giá theo quy định của trường, nhưng giáo viên nên phân biệt giữa hành vi cố ý và khó khăn em không kiểm soát được. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để cách đánh giá công bằng và không làm em mất động lực.
