Khi một học sinh cãi lại giữa lớp, mục tiêu trước mắt không phải là thắng cuộc tranh luận mà là hạ nhiệt: giữ giọng bình thản, không đấu lý trước ba mươi khán giả, nói ngắn rằng cô trò mình sẽ nói chuyện sau giờ, rồi đưa lớp trở lại bài. Chuyện đúng sai và hậu quả được giải quyết sau, khi cả hai đã bình tĩnh.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có lẽ không có khoảnh khắc nào làm thầy cô nóng mặt bằng lúc một em đứng lên, giọng gay gắt, cãi thẳng trước cả lớp. Tim đập nhanh, máu dồn lên đầu, và trong đầu chỉ có một ý: không thể để em ấy thắng. Tập này mình nói về cái khoảnh khắc đó, và vì sao phản xạ tự nhiên nhất lại thường là phản xạ sai.
Vì sao đấu lý trước lớp là cái bẫy?
Khi một em cãi lại trước lớp, có một điều quan trọng: cả hai người đều đang có khán giả. Em không chỉ nói với cô, em đang nói trước bạn bè. Lùi lại lúc đó với em là mất mặt, và với tuổi mới lớn, mất mặt trước bạn còn đáng sợ hơn bị phạt.
Nếu cô cũng đáp trả gay gắt, cuộc đối đầu thành một màn trình diễn. Mỗi câu nói ra là một nước cờ, và không ai được phép thua. Càng kéo dài, cả hai càng bị đẩy vào những câu nói mà sau này sẽ hối hận.
Có một thầy dạy lâu năm từng nói với mình rằng thầy đã học được bài học này rất đắt. Thầy thắng một cuộc cãi nhau với học sinh trước lớp, em im lặng ngồi xuống, và từ đó tới cuối năm em không bao giờ mở miệng trong giờ của thầy nữa.
Nên câu hỏi đúng không phải là làm sao để thắng, mà là làm sao để cả hai cùng bước ra khỏi khoảnh khắc này mà vẫn còn đường nói chuyện tiếp.
Ba mươi giây đầu tiên: nói gì và làm gì?
Việc đầu tiên là giữ giọng mình thấp và chậm hơn bình thường. Giọng bình thản là tín hiệu cho cả lớp rằng cô vẫn kiểm soát được tình hình, và thường làm em hạ giọng theo.
Không cần phản bác nội dung em nói ngay. Một câu ngắn là đủ: cô nghe rồi, chuyện này mình nói riêng sau giờ nhé, giờ cả lớp mình làm tiếp câu ba. Câu ấy thừa nhận em, không cho em sân khấu, và đưa lớp về việc chung.
Nếu em vẫn tiếp tục, có thể nhắc lại một lần, bình tĩnh y như vậy. Tránh những câu thách thức như em nói lại xem nào, hay em có giỏi thì lên đây mà dạy. Đó là mời em leo thang.
Nếu tình hình căng thẳng tới mức em không thể ngồi trong lớp, hãy nhờ một đồng nghiệp hay người trực ban hỗ trợ, thay vì một mình cố giải quyết giữa lớp. Không đuổi em ra ngoài đứng một mình.
Buổi nói chuyện riêng sau giờ: nghe trước, nói sau
Giờ mình nói tới phần quan trọng nhất, cuộc nói chuyện sau giờ. Chọn một nơi yên tĩnh nhưng không kín, như góc lớp khi bạn khác đã về hay một bàn ở hành lang. Ngồi cạnh em thay vì đối diện, nói chuyện ngang tầm.
Bắt đầu bằng câu hỏi thay vì kết luận. Lúc nãy có chuyện gì làm em bực vậy. Rất nhiều khi câu trả lời không liên quan gì tới cô: em vừa bị bạn trêu, nhà có chuyện, em mệt vì thức khuya, hoặc em thấy bị đối xử bất công ở một chuyện trước đó.
Có khi em cãi vì em đúng một phần. Cô chấm nhầm, cô nhắc nhầm người. Nếu vậy, thừa nhận thẳng thắn. Một người thầy dám nói cô sai ở chỗ này không hề mất uy tín, mà còn dạy em cách nhận lỗi.
Sau khi nghe, mới nói về cách em đã nói. Tách rõ hai chuyện: điều em muốn nói có thể có lý, nhưng cách em nói trước lớp làm mọi người khó chịu. Lần sau nếu em thấy không đồng ý, em có thể làm gì khác.
Hậu quả và giữ thể diện cho cả hai bên
Cãi lại vẫn cần có hậu quả, nhưng hậu quả nên liên quan và hợp lý. Có thể là em xin lỗi riêng cô, hoặc xin lỗi cả lớp nếu lời nói đã ảnh hưởng tới các bạn. Có thể là em cùng cô viết ra cách em sẽ làm khi không đồng ý lần sau.
Tránh bắt em xin lỗi trước cả lớp trong khi em chưa sẵn sàng. Lời xin lỗi bị ép thường đi kèm ánh mắt thù hằn, và cả lớp thấy rõ điều đó.
Giữ thể diện cho em cũng là giữ thể diện cho mình. Khi em quay lại lớp hôm sau, hãy chào em bình thường, gọi em phát biểu như mọi em khác. Việc đó cho em thấy chuyện đã qua, và cô không để bụng.
Nếu việc cãi lại lặp lại nhiều lần, hoặc đi kèm lời lẽ xúc phạm, đe doạ, thì cần trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, phụ huynh và nhà trường theo quy trình. Có thể em đang cần một sự hỗ trợ lớn hơn một lớp học có thể cho.
Phòng ngừa: những lớp ít khi có học sinh cãi lại
Nhìn vào những lớp mà học sinh hiếm khi cãi lại, mình thấy vài điểm chung. Cô trò có quan hệ tốt từ trước, các em cảm thấy được tôn trọng. Luật lớp rõ ràng và công bằng, nên ít chuyện để cãi.
Các em cũng có kênh để nói khi không đồng ý. Có lớp có hộp thư góp ý, có lớp có giờ sinh hoạt để các em nêu thắc mắc. Khi có chỗ để nói đúng cách, các em ít phải nói sai cách.
Thầy cô ở những lớp ấy cũng không ngại nói cô sai rồi khi mình sai. Học sinh học cách đối xử với người khác qua cách người lớn đối xử với các em.
Mỗi lần có em cãi lại, thử tự hỏi một câu không dễ chịu: em đang cố nói với mình điều gì mà chưa tìm được cách nói khác.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh cãi lại có phải lúc nào cũng là vô lễ?
Không. Nhiều khi em đang phản ứng với một chuyện em thấy bất công, hoặc đang mang theo cảm xúc từ nơi khác. Tách cách nói ra khỏi điều em muốn nói giúp mình xử lý đúng vấn đề.
Có nên báo phụ huynh ngay khi học sinh cãi lại?
Với lần đầu và mức độ nhẹ, nên nói chuyện riêng với em trước. Nếu lặp lại nhiều lần hoặc có lời lẽ xúc phạm, hãy trao đổi với phụ huynh theo hướng cùng tìm cách giúp em, không phải để mách tội.
Giáo viên trẻ bị học sinh lớn tuổi thách thức thì làm sao?
Điều quyết định không phải tuổi mà là sự bình tĩnh và nhất quán. Đừng cố tỏ ra cứng rắn quá mức; hãy rõ ràng, công bằng, và nhờ tổ chuyên môn hay giáo viên chủ nhiệm hỗ trợ khi cần.
Nếu giáo viên đã lỡ nói nặng lời với học sinh thì sao?
Hãy xin lỗi em về lời nói của mình, riêng hoặc trước lớp tuỳ mức độ. Việc người lớn nhận lỗi không làm mất uy tín mà dạy học sinh cách sửa sai khi mình nóng giận.
Làm sao để không nổi nóng khi bị học sinh cãi?
Hít một hơi thật sâu, nói chậm lại, và nhắc mình rằng không cần giải quyết mọi thứ ngay lúc đó. Hẹn nói chuyện sau cho cả hai thời gian bình tĩnh là một lựa chọn chứ không phải là thua.
