Bắt nạt học đường hiếm khi diễn ra trước mặt thầy cô, nên giáo viên cần để ý những dấu hiệu gián tiếp như em bỗng ngại ra chơi, đồ dùng hay mất, em luôn ở một mình. Khi phát hiện, ưu tiên đầu tiên là bảo vệ em bị bắt nạt, sau đó xử lý theo quy trình của nhà trường và phối hợp với gia đình cả hai bên.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Nhiều người lớn vẫn nghĩ trẻ con trêu nhau là chuyện bình thường, lớn lên sẽ quên. Nhưng những ai từng bị bắt nạt kéo dài ở trường đều nói rằng họ không quên. Tập này mình nói về cách phân biệt trêu đùa với bắt nạt, những nơi bắt nạt hay xảy ra, và những việc cụ thể giáo viên có thể làm.
Trêu đùa và bắt nạt khác nhau ở đâu?
Trẻ con trêu nhau, cãi nhau, giận nhau là chuyện thường. Bắt nạt khác ở ba điểm: nó lặp đi lặp lại, nó có sự chênh lệch sức mạnh, và nó có ý làm tổn thương. Sức mạnh ở đây có thể là thể lực, là số đông, là sự nổi tiếng trong lớp.
Bắt nạt không chỉ là đánh. Nó có thể là lời nói, như đặt biệt danh xấu, chế giễu ngoại hình, giọng nói, hoàn cảnh gia đình. Nó có thể là cô lập, như cả nhóm không cho em ngồi cùng, không ai chọn em vào đội. Nó có thể là lấy đồ, giấu đồ, hay ép em làm việc cho mình.
Loại bắt nạt khó thấy nhất là cô lập, vì không có hành động cụ thể nào để bắt lỗi. Nhưng với nhiều em, bị cả lớp lờ đi còn đau hơn bị đánh.
Một câu hỏi đơn giản giúp phân biệt: nếu em bị trêu muốn dừng lại, liệu em có dừng lại được không. Nếu không, đó không còn là trò đùa.
Bắt nạt hay xảy ra ở đâu và dấu hiệu nào cần để ý?
Bắt nạt thường xảy ra ở những nơi người lớn không có mặt: nhà vệ sinh, góc khuất sân trường, đường về nhà, bãi gửi xe, và ngày càng nhiều trên mạng. Trong lớp khi cô đang giảng thì hiếm, nhưng những phút đầu giờ trước khi cô vào lại là lúc hay có chuyện.
Dấu hiệu gián tiếp thường là thay đổi. Em bỗng không muốn ra chơi, xin ở lại lớp. Em hay xin đi vệ sinh vào giờ học thay vì giờ ra chơi. Đồ dùng hay bị mất, bị hỏng. Em ngồi một mình ở giờ ăn. Kết quả học tập sụt giảm đột ngột. Em hay kêu đau bụng, đau đầu vào buổi sáng.
Một dấu hiệu khác là cách cả lớp phản ứng với em. Khi em phát biểu, có tiếng cười khúc khích. Khi chia nhóm, không ai muốn nhận em. Những điều nhỏ ấy thường là phần nổi của một chuyện lớn hơn.
Riêng lẻ thì mỗi dấu hiệu có thể có nhiều lý do. Nhưng khi thấy vài dấu hiệu cùng lúc, đó là lúc nên nói chuyện riêng với em.
Tạo kênh để học sinh báo tin mà không sợ bị trả thù
Giờ mình nói tới một điều rất quan trọng: học sinh thường không báo cho người lớn. Các em sợ bị trả thù, sợ bị gọi là mách lẻo, hoặc từng báo rồi mà không có gì thay đổi.
Nên cần những kênh an toàn. Một hộp thư kín ở lớp mà ai cũng có thể bỏ giấy vào. Phiếu hỏi thăm định kỳ mà mọi em đều phải nộp, để không ai bị để ý là người đã viết. Thời gian cô ngồi ở bàn sau giờ học để em nào muốn nói thì ghé.
Cũng cần dạy cả lớp phân biệt mách lẻo và báo tin. Mách lẻo là để bạn bị phạt. Báo tin là để bạn được an toàn. Khi em đứng xem bắt nạt mà không làm gì, em cũng đang ở trong câu chuyện.
Và khi có em báo tin, phải bảo vệ danh tính của em. Nếu em báo xong mà bị lộ, cả lớp sẽ học được rằng báo tin là nguy hiểm.
Khi phát hiện bắt nạt: thứ tự việc cần làm
Việc đầu tiên là đảm bảo em bị bắt nạt an toàn ngay lúc đó. Nếu đang có đánh nhau, can thiệp ngay và tách các em ra. Nếu có thương tích, đưa tới phòng y tế.
Tiếp theo, nói chuyện riêng với em bị bắt nạt. Lắng nghe, tin em, không đổ lỗi kiểu tại em cũng trêu bạn. Nói rõ với em rằng đây không phải lỗi của em và cô sẽ giúp.
Rồi báo cho giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu theo quy trình của trường. Bắt nạt không nên là chuyện một giáo viên xử lý một mình, vì nó cần sự theo dõi lâu dài và phối hợp nhiều người.
Tránh bắt hai em ngồi đối diện để hoà giải ngay. Khi có chênh lệch sức mạnh, buổi hoà giải kiểu đó thường khiến em bị bắt nạt sợ hãi hơn, và em bắt nạt học được cách nói lời xin lỗi cho xong.
Làm việc với em bắt nạt và với cả lớp
Em bắt nạt cũng là một đứa trẻ cần được giúp. Nhiều em bắt nạt vì chính mình đang bị đối xử tệ ở đâu đó, vì muốn được nhóm bạn công nhận, hoặc vì chưa bao giờ phải đối diện với hậu quả.
Nói chuyện riêng với em, rõ ràng về hành vi và hậu quả, nhưng không làm nhục em. Mục tiêu là hành vi dừng lại và em hiểu tác động của việc mình làm. Theo dõi sát trong những tuần sau, vì bắt nạt hay quay lại khi người lớn lơi mắt.
Với cả lớp, đưa chủ đề này vào giờ sinh hoạt một cách chung chung, không nhắc tên ai. Bàn về việc người đứng xem có thể làm gì: đứng cạnh bạn bị trêu, rủ bạn đi chỗ khác, báo cho người lớn.
Một lớp học mà nhiều em dám đứng về phía người yếu hơn là lớp học mà bắt nạt khó sống sót. Và điều đó bắt đầu từ việc các em thấy thầy cô mình làm như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh bị bắt nạt xin cô đừng nói với ai thì làm sao?
Hãy nói thật với em rằng cô không thể giữ bí mật khi em không an toàn, nhưng cô sẽ cẩn thận để em không bị lộ và không bị trả thù. Cùng em bàn cách làm để em cảm thấy được tham gia vào quyết định.
Phụ huynh của em bắt nạt không nhận con mình có lỗi thì sao?
Chuẩn bị sẵn những ghi chép cụ thể về sự việc và nói về hành vi, không nói về tính cách đứa trẻ. Có ban giám hiệu cùng tham gia buổi gặp giúp cuộc nói chuyện đi đúng quy trình.
Có nên đổi chỗ hoặc chuyển lớp cho em bị bắt nạt?
Đổi chỗ có thể là biện pháp tạm thời để bảo vệ em. Nhưng nếu chỉ chuyển em bị bắt nạt đi, em sẽ cảm thấy mình bị phạt; cần hỏi ý kiến em và gia đình, và xử lý cả phía em bắt nạt.
Bắt nạt xảy ra trên đường về nhà có phải việc của trường không?
Nếu liên quan tới học sinh trong trường, nó ảnh hưởng trực tiếp tới việc học và an toàn của em ở trường, nên trường cần biết và phối hợp với gia đình. Hỏi nhà trường về quy trình cụ thể.
Làm sao biết một em đang bị cô lập trong lớp?
Quan sát giờ ra chơi, giờ ăn và lúc chia nhóm tự do. Phiếu hỏi kín như em thích ngồi cạnh ai nhất cũng giúp thấy những em không được ai nhắc tới.
