Với học sinh có hoàn cảnh khó khăn, thầy cô nên quan tâm một cách kín đáo: tìm hiểu nhẹ nhàng thay vì hỏi dồn, hỗ trợ mà không để cả lớp biết, giữ bí mật chuyện nhà em, và vẫn giữ những kỳ vọng học tập vừa sức với em. Thương hại công khai và hạ thấp kỳ vọng đều có thể làm em tổn thương hơn chính hoàn cảnh.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Trong lớp nào cũng có những em mang theo tới trường một câu chuyện nặng: bố mẹ vừa chia tay, bố mẹ đi làm xa để em ở với ông bà, nhà vừa mất người thân, hay đơn giản là nhà rất nghèo. Tập này mình nói về cách ở bên những em ấy, sao cho sự quan tâm của mình là một chỗ dựa chứ không phải thêm một gánh nặng.
Nhận ra những em đang mang gánh nặng
Không phải em nào cũng kể. Nhiều em giấu kỹ chuyện nhà vì xấu hổ hoặc vì được dặn không được nói ra. Thầy cô thường chỉ thấy những thay đổi bên ngoài.
Em bỗng trầm hẳn đi, hoặc ngược lại bỗng hay gây chuyện. Em hay mệt, hay đói, quần áo không được chăm sóc như trước. Em không nộp tiền quỹ lớp, không có đủ đồ dùng. Em hay nhắc tới ông bà mà không nhắc bố mẹ. Kết quả học tập đi xuống mà không rõ lý do.
Hồ sơ đầu năm và cuộc trò chuyện với giáo viên chủ nhiệm cũ cũng cho biết nhiều điều. Nhưng như mọi thông tin về hoàn cảnh, hãy dùng nó để hiểu em chứ không phải để định kiến.
Khi thấy dấu hiệu, không cần vội hỏi thẳng. Tạo những dịp nói chuyện tự nhiên, để em biết cô là người có thể nói được.
Hỗ trợ kín đáo: giúp mà không làm em xấu hổ
Giờ mình nói tới cách giúp. Nguyên tắc quan trọng nhất là không làm việc đó trước cả lớp. Đọc tên em trong danh sách được miễn giảm, gọi em lên nhận quà trước lớp, nói trước các bạn rằng nhà em khó khăn, dù với ý tốt, đều có thể khiến em xấu hổ suốt nhiều năm.
Nhiều thầy cô có những cách tinh tế. Có cô để sẵn một hộp đồ dùng học tập chung ở lớp, em nào thiếu thì tự lấy, không cần xin. Có thầy nói với em rằng cô có một cuốn sách dư, em cầm về đọc giúp cô nhé.
Những hỗ trợ lớn hơn như miễn giảm, học bổng, hỗ trợ của hội phụ huynh hay nhà hảo tâm nên đi qua kênh chính thức của nhà trường, được làm kín đáo, và hỏi ý gia đình trước.
Cũng cần cẩn thận với những hoạt động vô tình làm lộ hoàn cảnh: bài văn kể về kỳ nghỉ hè của gia đình, hoạt động mời bố mẹ tới lớp, đóng góp cho một chuyến đi. Luôn có một lựa chọn khác cho em không có điều kiện.
Học sinh có bố mẹ ly hôn hoặc đi làm xa
Những em có bố mẹ ly hôn thường mang theo nhiều cảm xúc lẫn lộn: buồn, giận, tự trách, lo lắng. Có em bị kẹt giữa hai bên. Cô không cần và không nên đứng về phía ai. Việc của cô là giữ cho lớp học là một nơi ổn định trong khi mọi thứ ở nhà đang thay đổi.
Cẩn thận với chuyện liên lạc. Cần biết ai là người được đón em, ai là người nhận thông tin học tập. Nếu có tranh chấp, hãy hỏi nhà trường và làm theo giấy tờ chính thức, không tự quyết định.
Những em có bố mẹ đi làm xa, ở với ông bà hoặc người thân, thường thiếu người kèm việc học ở nhà. Ông bà thương cháu nhưng có khi không biết đọc hướng dẫn bài tập hay dùng điện thoại để nhận tin nhắn của cô. Hãy tìm cách liên lạc phù hợp với người đang nuôi em.
Với những em này, một người lớn ổn định ở trường, nhớ tên em, hỏi han em, đôi khi là điều quý giá nhất trong ngày của em.
Khi em vừa mất người thân
Mất người thân là một trong những điều khó khăn nhất với một đứa trẻ. Khi biết tin, cô có thể nói với em một câu đơn giản: cô rất tiếc, nếu em cần gì cứ nói với cô. Không cần nói nhiều, không cần giải thích về cái chết.
Khi em quay lại lớp, hỏi em hoặc gia đình xem em có muốn cả lớp biết không. Có em muốn các bạn biết để không bị hỏi, có em muốn mọi thứ bình thường như cũ.
Em có thể mất tập trung, dễ khóc, hoặc dường như không có cảm xúc gì trong một thời gian. Đó đều là những phản ứng có thể gặp. Linh động về bài tập và kiểm tra trong những tuần đầu.
Nếu sau một thời gian dài em vẫn chìm trong buồn bã, không thiết gì, hoặc nói về việc muốn đi theo người đã mất, cần báo ngay cho gia đình và nhà trường để em được hỗ trợ chuyên môn.
Giữ kỳ vọng: thương em không có nghĩa là hạ thấp em
Có một cái bẫy tinh tế: vì thương em, cô bắt đầu kỳ vọng ít hơn. Em không làm bài thì thôi, hoàn cảnh em như vậy mà. Em không cố gắng thì cũng không sao.
Nhưng khi người lớn hạ thấp kỳ vọng, em nhận được thông điệp rằng mình không đủ sức làm được. Nhiều người lớn lên từ hoàn cảnh khó khăn kể rằng điều giúp họ nhất là có một người thầy vẫn tin họ làm được, và không chấp nhận họ bỏ cuộc.
Giữ kỳ vọng không có nghĩa là cứng nhắc. Có thể linh động về thời hạn, về cách làm, về lượng bài. Nhưng mục tiêu học tập vẫn giữ nguyên, và cô cùng em tìm đường để tới đó.
Hoàn cảnh là điều em không chọn. Nhưng cách một người thầy nhìn em có thể là điều giúp em chọn được con đường của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kể hoàn cảnh của học sinh cho cả lớp để các bạn giúp đỡ?
Chỉ nên làm khi em và gia đình đồng ý. Nhiều em không muốn bạn bè biết, và việc cả lớp giúp đỡ công khai có thể khiến em cảm thấy mình là đối tượng thương hại.
Học sinh kể chuyện nhà và xin cô giữ bí mật thì sao?
Giữ bí mật những chuyện riêng tư bình thường. Nhưng nếu em kể về việc bị bạo hành, xâm hại hay có nguy hiểm, cô phải báo cho nhà trường và nói trước với em rằng cô làm vậy để bảo vệ em.
Giáo viên có nên tự bỏ tiền giúp học sinh nghèo không?
Nhiều thầy cô làm vậy vì thương học trò, và những việc nhỏ như một cuốn vở là điều bình thường. Với những hỗ trợ lớn hơn, đi qua kênh nhà trường sẽ bền vững hơn và tránh để em cảm thấy mắc nợ riêng cô.
Làm sao liên lạc khi học sinh ở với ông bà không dùng điện thoại thông minh?
Gọi điện trực tiếp, nhắn qua sổ liên lạc giấy, hoặc hẹn gặp khi ông bà đón cháu. Có thể hỏi xem có người thân nào khác gần đó có thể giúp nhận thông tin.
Học sinh có hoàn cảnh khó khăn hay đi học muộn thì xử lý thế nào?
Tìm hiểu lý do trước, có khi em phải đưa em nhỏ đi học hoặc làm việc nhà buổi sáng. Có thể linh động và cùng gia đình tìm cách, thay vì áp dụng hình thức nhắc nhở như với các bạn khác.
