Nhiều thầy cô ở lại với nghề dạy không phải vì nghề dễ, mà vì những khoảnh khắc mà gần như không nghề nào khác có: nhìn thấy ánh mắt một em sáng lên khi hiểu ra một điều khó, gặp lại học trò cũ đã trưởng thành, và cảm giác mỗi ngày mình góp một chút vào đời một đứa trẻ. Giữ lửa nghề là giữ những khoảnh khắc ấy trong tầm mắt, nhất là vào những ngày mệt mỏi.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Trên Nhà Giáo Dục, mình đã nói nhiều về những khó khăn của nghề: học sinh khó, phụ huynh nóng giận, giấy tờ chồng chất, kiệt sức. Tập này, mình muốn nói về điều ngược lại. Vì sao, giữa tất cả những điều ấy, vẫn có những người đứng lớp hai mươi, ba mươi năm và vẫn thấy mình may mắn.
Khoảnh khắc một em hiểu ra
Hỏi bất kỳ thầy cô nào vì sao họ yêu nghề, rất nhiều người sẽ kể về một khoảnh khắc cụ thể: một em đã loay hoay mãi với một bài toán, rồi bỗng nhiên ánh mắt em sáng lên, em reo lên con hiểu rồi cô ơi.
Khoảnh khắc ấy chỉ kéo dài vài giây, nhưng nó mang theo một niềm vui rất riêng. Mình đã góp phần mở ra một cánh cửa trong đầu một con người.
Những khoảnh khắc như vậy xảy ra nhiều hơn mình tưởng, nhưng dễ bị trôi qua trong nhịp bận rộn. Một em lần đầu đọc trôi một đoạn văn. Một em nhút nhát lần đầu giơ tay. Một em cá biệt lần đầu giúp bạn.
Giữ lửa bắt đầu từ việc để ý tới những khoảnh khắc ấy. Có thầy cô ghi chúng vào một cuốn sổ nhỏ, và nói rằng những ngày khó khăn nhất, đọc lại cuốn sổ ấy là đủ để ngày mai lại đứng lớp.
Học trò cũ trở về
Giờ mình nói tới một niềm vui chỉ nghề giáo mới có, và phải đợi nhiều năm mới đến. Một ngày, một người lạ gọi tên mình ngoài đường, và đó là cậu học trò hay nghịch ngợm năm nào, giờ đã là kỹ sư, là bác sĩ, là người thợ giỏi, là người bố hiền.
Học trò cũ hay nhớ những điều mà thầy cô đã quên từ lâu: một câu nói, một lần được bênh vực, một lần được tin tưởng. Có khi chính điều nhỏ nhất ấy lại thay đổi một điều gì đó trong đời các em.
Nhiều thầy cô lâu năm kể rằng những em khiến mình vất vả nhất khi còn đi học lại thường là những em quay về thăm nhiều nhất. Có lẽ vì các em nhớ ai đã không bỏ cuộc với mình.
Đó là lý do mà trong những ngày khó với một em, đáng để nhớ rằng câu chuyện của em chưa kết thúc ở năm học này.
Lớn lên cùng nghề
Nghề giáo cũng làm người thầy lớn lên. Mỗi lớp học là một thế giới khác nhau, mỗi năm là một nhóm học trò mới với những câu hỏi mới. Không có hai năm nào giống hệt nhau.
Những thầy cô giữ được lửa lâu thường là những người không ngừng học: thử một cách dạy mới, đọc một cuốn sách, học từ đồng nghiệp trẻ, thậm chí học từ chính học sinh.
Họ cũng là những người cho phép mình thay đổi: đổi cấp học, đổi môi trường, đổi cách làm khi cách cũ không còn phù hợp. Giữ lửa không có nghĩa là đứng yên.
Người thầy dạy giỏi nhất thường là người vẫn còn tò mò về việc dạy học, sau bao nhiêu năm.
Giữ lửa không phải là một mình gánh hết
Có một quan niệm cần được nói rõ: yêu nghề không có nghĩa là hy sinh không giới hạn. Người thầy tận tuỵ tới kiệt sức rồi rời nghề không giúp được học trò lâu dài bằng người thầy biết giữ sức để đứng lớp nhiều năm.
Giữ lửa cần có củi: nghỉ ngơi đủ, có đời sống ngoài nghề, có đồng nghiệp để chia sẻ, có ranh giới với công việc. Những điều này không phải sự ích kỷ, mà là điều kiện để lửa cháy bền.
Nó cũng cần có môi trường: một ngôi trường tôn trọng giáo viên, một tổ chuyên môn biết nâng đỡ nhau, những phụ huynh biết cảm thông. Khi môi trường không có những điều ấy, việc tìm một môi trường khác cũng là một cách giữ lửa.
Lửa nghề của mỗi người là chuyện riêng, nhưng giữ lửa cho nhau là chuyện của cả cộng đồng những người làm giáo dục.
Nhớ lại vì sao mình bắt đầu
Thử nhớ lại lúc bạn quyết định làm thầy cô. Có thể vì một người thầy đã thay đổi đời bạn. Có thể vì bạn thích trẻ con. Có thể vì bạn tin rằng giáo dục có thể làm cho thế giới tốt hơn. Có thể chỉ vì hoàn cảnh đưa đẩy, và rồi bạn ở lại.
Lý do ban đầu có thể đã phai nhạt qua nhiều năm, qua những ngày mệt mỏi. Nhưng nhiều khi nó vẫn còn đó, chỉ bị che khuất bởi những lo toan hằng ngày.
Khi mệt, hãy dành một chút thời gian để nhớ lại. Đi dạo quanh sân trường vào giờ ra chơi, nghe tiếng cười của học sinh, nhìn một em đang chăm chú đọc sách ở góc thư viện.
Có lẽ không cần lý do lớn lao nào để ở lại với nghề. Chỉ cần mỗi sáng bước vào lớp, vẫn còn thấy trong những khuôn mặt nhỏ kia một điều gì đó đáng để mình cố gắng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để yêu nghề giáo trở lại khi đã chán?
Bắt đầu từ việc nghỉ ngơi đủ và giảm những việc không cần thiết, rồi tìm lại những khoảnh khắc nhỏ đáng nhớ trong lớp học. Thử một cách dạy mới hay thay đổi một điều trong môi trường làm việc cũng có thể thắp lại hứng thú.
Giáo viên lâu năm có còn cần học hỏi không?
Rất cần. Học sinh, chương trình và công cụ luôn thay đổi; những thầy cô giữ được lửa lâu nhất thường là những người vẫn tò mò và sẵn sàng học từ mọi nguồn.
Có nên giữ liên lạc với học trò cũ không?
Nhiều thầy cô giữ liên lạc với học trò đã ra trường và coi đó là niềm vui lớn của nghề. Chỉ cần giữ những ranh giới phù hợp, nhất là khi các em còn nhỏ tuổi.
Yêu nghề có nghĩa là phải hy sinh mọi thứ?
Không. Người thầy biết giữ sức khoẻ, có đời sống cân bằng sẽ đứng lớp được lâu và tốt hơn. Hy sinh tới kiệt sức không phải là cách duy nhất để thể hiện tình yêu nghề.
Làm gì khi cảm thấy công sức của mình không được ghi nhận?
Chia sẻ với đồng nghiệp tin cậy, góp ý với nhà trường nếu phù hợp, và tìm sự ghi nhận từ những nguồn gần nhất: sự tiến bộ của học sinh, lời cảm ơn của một phụ huynh. Nếu môi trường không thay đổi, việc tìm một nơi phù hợp hơn cũng là điều đáng cân nhắc.
