Khi học sinh cùng tham gia đặt nội quy, các em giữ luật tốt hơn vì đó là lời hứa của chính các em. Cách làm là hỏi các em muốn một lớp học như thế nào, gom những mong muốn thành ba đến năm điều rõ ràng, viết bằng việc làm cụ thể, và luyện tập như một bài học. Cô vẫn giữ quyền quyết định những điều liên quan tới an toàn.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Có hai cách để một bảng nội quy xuất hiện trên tường lớp: cô viết sẵn rồi dán lên, hoặc cả lớp cùng làm ra nó. Cách đầu nhanh hơn. Cách sau mất một buổi, đôi khi hơi ồn, nhưng những thầy cô đã thử thường không quay lại cách cũ. Tập này mình kể cách làm từng bước, và cả những chỗ dễ vấp.
Vì sao nội quy do cả lớp đặt lại dễ giữ hơn?
Khi một luật được áp từ trên xuống, việc giữ luật là việc của cô. Học sinh chỉ cần không bị bắt gặp. Khi các em góp tay làm ra luật, việc giữ luật trở thành việc chung, và các em nhắc nhau trước cả khi cô lên tiếng.
Học sinh cũng hiểu luật hơn khi được nói lý do. Cấm chạy trong lớp là một điều cấm. Mình muốn không ai bị ngã và va vào góc bàn là một điều các em tự nghĩ ra được, và từ đó tự đi tới cách giữ.
Có một điều ngạc nhiên mà nhiều thầy cô kể lại: luật các em đề xuất thường nghiêm hơn luật cô định đặt. Trẻ con có một cảm giác công bằng rất mạnh, và các em muốn lớp mình tử tế.
Việc của cô vì thế không phải là nới luật ra, mà là giúp các em chọn những điều thật sự quan trọng và viết chúng cho rõ.
Buổi đặt nội quy diễn ra như thế nào?
Mở đầu bằng một câu hỏi rộng: các em muốn lớp mình năm nay là một nơi như thế nào. Với học sinh nhỏ, có thể hỏi các em thấy vui nhất khi ở trường là lúc nào, buồn nhất là lúc nào. Cho các em nói, hoặc viết ra giấy nhỏ, hoặc vẽ.
Rồi hỏi tiếp: để có một lớp như vậy, mỗi người chúng mình cần làm gì. Các ý sẽ rất nhiều và trùng nhau. Cô cùng cả lớp gom lại thành nhóm: những ý về lắng nghe, những ý về giúp nhau, những ý về giữ đồ đạc, những ý về an toàn.
Cuối cùng chọn ra ba đến năm điều, mỗi điều viết bằng việc làm mà ai nhìn cũng thấy được. Lắng nghe khi người khác nói, nghĩa là mắt nhìn người nói và tay không làm việc khác. Chữ nghĩa là rất quan trọng, vì nó biến một từ trừu tượng thành hành động.
Với lớp nhỏ, mỗi điều có thể đi kèm một hình vẽ do các em vẽ. Các em chưa đọc thạo vẫn nhớ luật qua hình, và tờ nội quy có dấu tay của cả lớp nhìn rất khác một tờ in sẵn.
Những điều cô không nên đưa ra biểu quyết
Cùng đặt luật không có nghĩa là mọi thứ đều đem ra bỏ phiếu. Những điều về an toàn, về tôn trọng thân thể người khác, về quy định chung của nhà trường, là những điều cô nói rõ ngay từ đầu rằng lớp mình không bàn.
Nói thẳng như vậy không làm mất tinh thần dân chủ của buổi họp. Ngược lại, các em cảm thấy yên tâm khi biết người lớn đang giữ những ranh giới quan trọng nhất.
Cũng cần cẩn thận với những luật đề xuất mang tính trừng phạt nhau. Có lớp đề xuất ai nói chuyện thì bị ghi tên lên bảng, ai quên bài thì phải đứng. Cô có thể hỏi lại cả lớp: nếu em là người quên bài hôm đó vì mẹ ốm, em muốn được đối xử thế nào. Câu hỏi đó thường khiến các em tự sửa.
Vai trò của cô trong buổi này giống người dẫn đường hơn là trọng tài. Cô gợi, cô hỏi lại, cô giữ cho cuộc bàn bạc đi đúng hướng.
Luyện tập và nhắc lại nội quy trong suốt năm
Một bảng nội quy đẹp dán tường mà không được nhắc lại sẽ thành đồ trang trí sau hai tuần. Nhiều lớp dành vài phút trong giờ sinh hoạt hằng tuần để cùng nhìn lại: tuần này lớp mình giữ điều nào tốt, điều nào còn khó.
Khi có em vi phạm, cô có thể chỉ tay vào điều luật tương ứng thay vì nói nhiều. Em nhớ lớp mình đã hứa gì về chuyện này không. Câu hỏi đó chuyển câu chuyện từ cô với em sang em với lời hứa chung.
Nên để các em đóng vai tình huống, nhất là với học sinh tiểu học. Nếu bạn bên cạnh làm rơi hộp bút của em, lớp mình làm gì. Diễn đi diễn lại vài lần, luật trở thành phản xạ.
Đầu mỗi học kỳ là thời điểm tốt để mở lại bảng nội quy và hỏi các em có muốn sửa điều gì không. Luật được sửa có lý do cho các em thấy nội quy là thứ sống, không phải thứ đóng khung.
Với học sinh lớn thì cách làm có khác không?
Với học sinh trung học, một buổi vẽ tranh nội quy có thể làm các em thấy trẻ con. Cách làm nên chững chạc hơn: đặt vấn đề như một thoả thuận giữa những người cùng làm việc với nhau.
Có thể mở bằng câu hỏi: năm ngoái, điều gì trong lớp làm các em khó chịu nhất khi học. Học sinh lớn thường nói rất thẳng, và từ những điều khó chịu đó, lớp tự rút ra những cam kết.
Cô cũng có thể đưa ra cam kết của chính mình với lớp: trả bài đúng hẹn, không gọi tên em nào để làm xấu hổ, lắng nghe khi em có ý kiến khác. Thoả thuận hai chiều khiến học sinh tuổi mới lớn cảm thấy được tôn trọng, và đó là điều các em khao khát nhất.
Bởi rốt cuộc, điều mình muốn học sinh mang theo khi rời lớp không phải là bản nội quy, mà là kinh nghiệm cùng nhau làm ra luật chơi và giữ nó.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp một đã đủ lớn để cùng đặt nội quy chưa?
Đủ, nếu cô dẫn dắt bằng câu hỏi đơn giản và cho các em vẽ thay vì viết. Các em lớp một rất thích được hỏi ý kiến, miễn là số điều luật ít và mỗi điều có hình minh hoạ dễ nhớ.
Nội quy lớp khác nội quy trường như thế nào?
Nội quy trường là khung chung cho toàn trường và lớp không được làm trái. Nội quy lớp là những thoả thuận riêng về cách lớp học cùng nhau, cụ thể hơn và gần với sinh hoạt hằng ngày.
Có nên ghi hình phạt đi kèm từng điều luật không?
Không nên liệt kê hình phạt trên bảng nội quy. Hãy để bảng nói về điều lớp mong muốn; còn cách xử lý khi có vi phạm thì cô trao đổi riêng, dựa trên hậu quả hợp lý.
Nếu cả lớp đề xuất một luật cô thấy không ổn thì sao?
Hãy hỏi lại lý do và cùng các em nghĩ xem luật đó sẽ chạy thế nào trong một ngày bình thường. Nếu vẫn không ổn, cô có thể nói thẳng quan ngại của mình và đề xuất một cách khác.
Học sinh chuyển lớp giữa năm có cần được giới thiệu nội quy không?
Nên. Nhờ một hai bạn trong lớp giới thiệu cho bạn mới các điều lớp đã thoả thuận, vừa giúp bạn mới hoà nhập, vừa giúp cả lớp nhắc lại những gì mình đã hứa.
