Tuần đầu nhận lớp mới, việc quan trọng nhất không phải là dạy cho kịp chương trình mà là dạy lớp cách sống cùng nhau: vào lớp ra sao, xin phát biểu thế nào, làm gì khi xong bài sớm. Nề nếp dựng trong tuần đầu thì giữ được cả năm, còn bỏ lỡ tuần đầu thì mất nhiều tháng để kéo lại.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Tập này mình nói về tuần lễ mà thầy cô nào cũng vừa háo hức vừa run: tuần nhận lớp. Học sinh cũng đang dò mình y như mình dò các em. Trong vài ngày, cả lớp sẽ tự trả lời một câu hỏi rất quan trọng: lời cô nói có phải là thật không.
Vì sao tuần đầu quyết định không khí cả năm học?
Những ngày đầu, học sinh chưa có thói quen gì với mình. Các em mang theo thói quen của lớp cũ, của cô cũ, và đang chờ xem luật nào còn, luật nào bỏ. Đây là khoảng thời gian hiếm hoi mà mình đặt nền dễ dàng, vì chưa có gì phải phá.
Sau khoảng hai, ba tuần, không khí lớp đã đông lại. Em nào hay nói leo đã biết nói leo tới mức nào thì cô bỏ qua. Em nào lười đã biết bài không làm thì cô có kiểm tra hay không. Lúc đó muốn đổi, mình phải đẩy ngược cả một dòng chảy.
Một cô giáo tiểu học lâu năm từng nói với mình rằng tuần đầu cô dạy chậm hẳn lại, có hôm gần như không vào bài mới. Đồng nghiệp trẻ sốt ruột, nhưng tới giữa học kỳ thì lớp cô chạy êm nhất khối, còn lớp của những người vội lại đang phải dừng để dọn dẹp.
Nên đừng ngại dành thời gian cho nề nếp. Thời gian ấy không mất đi, nó được trả lại gấp nhiều lần vào những tháng sau.
Nên đặt bao nhiêu luật và chọn luật nào trước?
Ít thôi. Ba đến năm điều là đủ cho một lớp, và mỗi điều phải là thứ mình thật sự sẽ nhắc mỗi ngày. Một bảng nội quy mười lăm điều dán tường nghe rất chỉn chu, nhưng không ai nhớ, kể cả cô.
Mình hay chọn theo câu hỏi: chuyện gì xảy ra nhiều lần nhất trong một tiết học. Thường đó là vào lớp và ổn định, xin phát biểu, chuyển từ việc này sang việc khác, và làm gì khi cần đi ra ngoài. Đó là những khoảnh khắc lặp đi lặp lại, nên có một cách làm chung sẽ tiết kiệm rất nhiều lời nhắc.
Luật nên viết thành việc làm, không viết thành tính từ. Hãy trật tự là một mong muốn mơ hồ. Khi cô giơ tay, các em dừng lời và giơ tay theo là một việc ai cũng hiểu và làm được.
Và đừng đặt luật mà mình không chắc sẽ giữ. Một luật bỏ lửng dạy học sinh rằng mọi luật khác cũng có thể thương lượng.
Luyện thói quen bằng việc làm thật, không chỉ bằng lời dặn
Chỗ nhiều thầy cô mới hay hụt là chỉ nói luật mà không luyện luật. Nói một lần thì các em nghe, nhưng cơ thể chưa quen. Với các em nhỏ, mình tập như tập một bài thể dục: ra ngoài xếp hàng, vào lại, lấy sách, cất sách, rồi làm lại cho tới khi nhanh và gọn.
Với học sinh lớn hơn, tập như vậy có thể hơi trẻ con, nên mình đổi cách. Làm mẫu một lần, cho cả lớp làm thử, rồi nói rõ chỗ nào đã được, chỗ nào chưa. Học sinh cấp hai cũng thích biết rằng lớp mình vừa làm nhanh hơn hôm qua.
Điều quan trọng là khen đúng việc ngay khi nó xảy ra. Lớp mình chuyển nhóm chỉ mất một phút, rất gọn, câu đó có ích hơn nhiều so với câu các con ngoan lắm.
Mình cũng để ý tới những em làm đúng một cách lặng lẽ. Người ta hay chỉ nhìn thấy em làm sai. Nhắc tên em làm đúng giúp cả lớp thấy chuẩn mực trông như thế nào.
Nhớ tên và làm quen từng em trong vài ngày đầu
Học sinh có thể tha thứ cho cô giảng chưa hay, nhưng rất khó cảm thấy gần một người sau hai tuần vẫn gọi mình là em bàn ba. Nhớ tên thật nhanh là cách rẻ nhất để nói với mỗi em rằng em được nhìn thấy.
Có nhiều mẹo. Có cô chụp sơ đồ chỗ ngồi và nhẩm tên mỗi tối. Có thầy gọi tên từng em khi phát vở. Có người hỏi mỗi em một điều nhỏ, như món ăn thích nhất, rồi gắn tên với câu trả lời đó.
Tuần đầu cũng là lúc nên đọc lại sổ ghi chép của cô chủ nhiệm cũ nếu có, nhưng đọc với một chút dè dặt. Em bị ghi là nghịch ở lớp cũ có thể chỉ cần một khởi đầu mới. Đừng để trang giấy năm ngoái quyết định cách mình nhìn em năm nay.
Dành vài phút cuối buổi để hỏi các em thấy ngày hôm nay thế nào. Câu trả lời ngây ngô nhất cũng cho mình biết em nào đang lạc lõng.
Giữ lời ngay từ những ngày đầu tiên
Giờ mình nói sang điều khó nhất, không phải vì nó phức tạp mà vì nó mệt: làm đúng điều mình đã nói, mỗi lần. Nếu cô nói bài tập sẽ được kiểm tra vào đầu giờ, thì đầu giờ phải kiểm tra, kể cả hôm cô bận.
Học sinh thử ranh giới là chuyện tự nhiên, không phải vì các em hư. Lần đầu có em không làm bài, cả lớp đang nhìn xem cô xử lý ra sao. Phản ứng bình tĩnh và nhất quán lúc đó đáng giá hơn mọi bài giảng về nội quy.
Nhất quán không có nghĩa là cứng nhắc. Có em quên bài vì nhà có chuyện thật, và mình vẫn có thể linh động. Nhưng linh động phải có lý do, và nếu được thì nói lý do đó với em, để cả lớp hiểu đây là ngoại lệ, không phải luật đã bị bỏ.
Có lẽ điều đáng nhớ nhất về tuần đầu là thế này: các em không nhớ cô đã nói gì, các em nhớ cô đã làm gì khi lời nói bị thử thách.
Câu hỏi thường gặp
Ngày đầu tiên nhận lớp nên vào bài học mới luôn không?
Nên có một chút bài học để các em thấy lớp học là nơi học thật, nhưng phần lớn ngày đầu dành cho làm quen và nề nếp. Một hoạt động ngắn, dễ thành công giúp cả lớp có cảm giác bắt đầu tốt.
Nhận lớp giữa năm thì dựng nề nếp có kịp không?
Vẫn kịp, nhưng cần nói rõ với lớp rằng từ hôm nay có vài điều sẽ khác và vì sao. Chọn ít luật hơn, luyện kỹ hơn, và nhất quán hơn cả lúc đầu năm, vì các em đã quen một cách cũ.
Có nên nghiêm khắc thật nhiều những ngày đầu rồi nới dần?
Nghiêm khắc về nề nếp thì nên, còn lạnh lùng thì không cần. Học sinh cần một người thầy rõ ràng và ấm áp cùng lúc; sự rõ ràng mới là thứ giữ lớp, không phải vẻ mặt khó đăm đăm.
Làm sao nhớ tên học sinh nhanh khi dạy nhiều lớp?
Dùng sơ đồ chỗ ngồi có tên trong tuần đầu, gọi tên mỗi khi trả vở hay mời phát biểu, và tự thử nhớ lại tên khi nhìn lớp từ bục giảng. Dạy nhiều lớp thì ưu tiên những em ít nói, vì các em dễ bị quên nhất.
Học sinh cũ của lớp khác kể cô cũ dễ hơn thì nói sao?
Có thể thừa nhận nhẹ nhàng rằng mỗi thầy cô có cách riêng và lớp mình sẽ có cách của lớp mình. Không cần so sánh hay chê cách cũ; điều thuyết phục các em là cách mới chạy được thật sự.
