Xếp chỗ ngồi tốt là xếp theo nhu cầu học của từng em: em nhìn kém, nghe kém hay dễ mất tập trung ngồi gần cô; hai em hay rủ nhau nói chuyện ngồi xa nhau; em đang đuối ngồi cạnh một bạn kiên nhẫn. Chỗ ngồi nên đổi định kỳ, được báo trước, và không bao giờ dùng như một hình phạt công khai.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Nghe thì chuyện chỗ ngồi là việc vặt, xếp một lần đầu năm rồi thôi. Nhưng hỏi thầy cô nào lâu năm, họ đều nói một sơ đồ chỗ ngồi hợp lý giải quyết được cả nửa số rắc rối trong lớp mà không cần nói thêm câu nào. Tập này mình kể lại những gì người trong nghề cân nhắc khi cầm cây bút chì trên tờ sơ đồ.
Những gì nên cân nhắc trước khi vẽ sơ đồ chỗ ngồi?
Việc đầu tiên là những nhu cầu không thể thương lượng. Em bị cận chưa đeo kính, em nghe kém một bên tai, em có vấn đề sức khoẻ cần ra ngoài thường xuyên. Những em này được xếp trước, và nên hỏi phụ huynh ngay tuần đầu vì không phải gia đình nào cũng chủ động báo.
Thứ hai là chiều cao, nhưng chỉ ở mức vừa phải. Xếp thuần theo chiều cao khiến mấy em cao lớn luôn ngồi cuối cả năm, trong khi đó lại hay là những em cần được để mắt tới.
Thứ ba là các mối quan hệ. Tuần đầu mình chưa biết ai thân ai, nên có thể để các em tự ngồi rồi quan sát. Chừng một tuần là thấy rõ cặp nào học được với nhau, cặp nào chỉ rủ nhau chơi.
Thứ tư là hình dạng hoạt động mình hay dùng. Lớp học theo hàng ngang phù hợp cho giảng và làm bài cá nhân. Lớp hay thảo luận thì bàn nên xếp sẵn theo cụm, đỡ mất năm phút kéo bàn mỗi tiết.
Có nên xếp học sinh giỏi ngồi cạnh học sinh yếu?
Đây là cách rất phổ biến, và nó có lý. Nhưng nó chỉ chạy khi em được nhờ kèm cảm thấy đây là vai trò có ý nghĩa, không phải là gánh nặng. Nếu em ấy cứ phải giảng lại bài cho bạn mà không ai ghi nhận, sau vài tháng em sẽ mệt và phụ huynh sẽ có ý kiến.
Mình thích ghép theo kiểu chênh lệch vừa phải hơn. Hai em cách nhau một bậc thì hỏi được nhau, giải thích được cho nhau bằng lời lẽ của tuổi các em. Hai em cách nhau quá xa thì một em làm, một em chép.
Cũng nên nhớ rằng học sinh không chỉ giỏi hay yếu một chiều. Em chậm Toán có thể vẽ đẹp, em ít nói có thể viết rất hay. Ghép cặp theo nhiều môn khác nhau giúp mỗi em có lúc là người giúp đỡ.
Điều quan trọng là mình không nói ra với cả lớp rằng cô xếp em này để kèm em kia. Cứ để việc hỗ trợ diễn ra tự nhiên, và cảm ơn riêng em đã giúp bạn.
Chỗ ngồi cuối lớp và những em dễ bị quên
Có một điều mà gần như thầy cô nào khi thử để ý cũng thấy: số lần mình gọi các em ngồi ba bàn đầu nhiều hơn hẳn các em ngồi ba bàn cuối. Không cố ý, chỉ vì mắt mình dừng lại ở chỗ gần nhất.
Nên chỗ ngồi cuối không nên cố định cho một nhóm em cả năm. Xoay vòng theo dãy, theo tháng, là cách đơn giản để mỗi em đều có thời gian ở gần bảng.
Với những em mình cần để mắt nhiều, không nhất thiết phải kéo lên bàn đầu. Bàn đầu đôi khi là chỗ ngồi của những em đã bị đánh dấu là cá biệt, và các em biết điều đó. Một chỗ ở dãy giữa, gần lối đi mà cô hay đi qua, có hiệu quả tương tự mà nhẹ nhàng hơn.
Mình cũng hay tự kiểm tra bằng cách đánh dấu nhỏ vào sơ đồ mỗi khi gọi một em phát biểu trong một tuần. Cuối tuần nhìn lại, vùng trắng trên tờ giấy thường nằm ở góc cuối lớp.
Đổi chỗ ngồi bao lâu một lần và đổi thế nào?
Không có công thức chung, nhưng nhiều thầy cô đổi mỗi tháng hoặc mỗi nửa học kỳ. Đổi quá thường thì lớp mất ổn định, các em mất thời gian làm quen lại. Đổi quá ít thì những vấn đề nhỏ tích tụ.
Giờ mình nói tới cách đổi. Hãy báo trước vài ngày, nói lý do chung là để mọi người được học cạnh nhiều bạn khác nhau. Khi đổi thì làm nhanh, có sơ đồ sẵn, không để các em mặc cả từng chỗ giữa giờ học.
Cho phép các em góp ý, nhưng quyết định là của cô. Có lớp cô cho mỗi em viết lên giấy tên một bạn muốn ngồi gần và một bạn cảm thấy khó ngồi cùng. Cô không hứa đáp ứng hết, nhưng thông tin đó giúp cô tránh những cặp có chuyện mà mình không biết.
Tờ giấy nhỏ đó đôi khi còn là nơi đầu tiên một em kể rằng mình đang bị bạn nào đó làm khó.
Vì sao không nên dùng chỗ ngồi làm hình phạt?
Bắt một em ra ngồi bàn riêng cạnh bục giảng vì vi phạm là cách phạt rất dễ dùng, và nó có tác dụng tức thì. Nhưng cả lớp nhìn thấy, và chỗ ngồi đó trở thành một tấm biển treo trước ngực em suốt nhiều ngày.
Học sinh bị đánh dấu công khai thường có hai phản ứng: thu mình lại, hoặc sống đúng với cái nhãn đó cho hả. Cả hai đều không giúp em học tốt hơn.
Nếu thật sự cần tách một em, hãy làm như một điều chỉnh bình thường, nói riêng với em lý do, và đặt thời hạn rõ ràng. Tuần này em ngồi đây để tập trung hơn, thứ Hai tới mình xem lại. Có hẹn thì có đường quay về.
Chỗ ngồi là một phần của không gian học, và không gian học nên cho mọi em cảm giác mình thuộc về nơi đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho học sinh tự chọn chỗ ngồi không?
Có thể cho tự chọn trong vài ngày đầu để quan sát, hoặc làm phần thưởng chung cho cả lớp khi lớp giữ nề nếp tốt. Để tự chọn cả năm thì thường các nhóm bạn thân dồn lại một chỗ và những em ít bạn bị lẻ ra.
Phụ huynh xin cho con ngồi bàn đầu thì làm sao?
Hỏi lý do, nếu là lý do sức khoẻ như mắt kém thì nên ưu tiên. Nếu chỉ là mong muốn chung, hãy giải thích rằng lớp có xoay vòng chỗ ngồi để em nào cũng có lượt ở gần bảng.
Lớp học ghép nhóm cố định có tốt hơn xếp hàng ngang không?
Mỗi cách hợp với một kiểu hoạt động. Ghép nhóm tốt cho thảo luận nhưng dễ ồn khi cần nghe giảng; hàng ngang tốt cho tập trung cá nhân. Nhiều lớp chọn xếp theo cặp để dễ chuyển qua lại.
Học sinh nam nữ có nên ngồi xen kẽ không?
Đây là thói quen phổ biến ở nhiều trường và đôi khi giúp lớp bớt ồn. Nhưng không cần coi là luật; điều nên xét vẫn là các em có học được cùng nhau hay không.
Làm sao biết một sơ đồ chỗ ngồi đang không ổn?
Dấu hiệu là cùng một góc lớp liên tục bị nhắc, một em hay xin đổi chỗ, hoặc có em im lặng hẳn đi sau khi đổi. Khi thấy vậy, hãy hỏi riêng vài em trước khi quyết định đổi lại.
