Cô giáo mầm non không chẩn đoán trẻ chậm nói, nhưng thường là người thấy sớm. Những dấu hiệu nên để ý là bé dùng rất ít từ so với các bạn cùng tuổi, ít đáp lại khi được gọi tên, ít nhìn vào mắt người nói, hay không dùng cử chỉ để chỉ điều mình muốn. Khi thấy những dấu hiệu ấy, cô ghi lại cụ thể và trao đổi với gia đình để họ đưa bé đi gặp chuyên gia sớm, vì can thiệp sớm thường có ích hơn chờ đợi.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Câu nói con chậm nói thôi, lớn tự khắc nói, nghe ở đâu cũng thấy. Có khi đúng, có bé chậm một chút rồi bắt kịp. Nhưng cũng có những bé mà việc chờ đợi làm mất đi những năm quý nhất để được giúp. Tập này mình nói về vai trò của cô giáo trong câu chuyện ấy: để ý gì, làm gì ở lớp, và nói với phụ huynh thế nào cho khéo.
Cô để ý những dấu hiệu gì?
Mỗi bé phát triển ngôn ngữ theo nhịp riêng, và khoảng cách giữa các bé cùng tuổi có thể khá lớn. Vì thế cô không so từng bé với một cái mốc cứng, mà để ý những điểm khác biệt rõ rệt và kéo dài.
Những điều nên để ý gồm: bé dùng rất ít từ trong khi các bạn cùng lứa đã nói câu. Bé ít phản ứng khi được gọi tên, dù nghe được tiếng động khác. Bé ít nhìn vào mắt người đang nói chuyện với mình. Bé không chỉ tay hay dùng cử chỉ để cho biết mình muốn gì, mà thường kéo tay người lớn hoặc khóc.
Cũng để ý khả năng hiểu. Bé có làm theo những lời dặn đơn giản không, như lấy giúp cô cái cốc. Có bé nói ít nhưng hiểu rất tốt, có bé cả nói và hiểu đều khó.
Không một dấu hiệu nào tự nó là kết luận. Nhưng khi nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, đó là lúc nên nói chuyện với gia đình.
Ghi lại quan sát trước khi nói chuyện
Trước khi trao đổi với phụ huynh, cô nên có vài tuần quan sát và ghi chép. Bé nói được những từ nào, trong tình huống nào. Bé giao tiếp bằng cách nào khi muốn một món đồ. Bé chơi với bạn ra sao. Bé phản ứng thế nào khi cô gọi tên.
Ghi chép cụ thể giúp cuộc trò chuyện dựa trên sự việc, không dựa trên cảm giác. Thay vì nói con nói kém lắm, cô có thể nói trong hai tuần, cô nghe con nói khoảng năm, sáu từ, chủ yếu là mẹ, nước, và tên một bạn.
Ghi cả điểm mạnh của bé. Bé khéo tay, bé thích xếp hình, bé hiểu được lời dặn khi cô vừa nói vừa chỉ. Những điểm mạnh ấy giúp phụ huynh thấy cô nhìn con toàn diện.
Những ghi chép này sau đó cũng có ích nếu gia đình đưa bé đi gặp chuyên gia, vì chuyên gia thường muốn biết bé ở trường thế nào.
Nói với phụ huynh: nhẹ nhàng mà rõ ràng
Giờ mình nói tới cuộc trò chuyện khó nhất. Chọn một lúc yên tĩnh, không phải lúc vội vàng trả trẻ. Mở đầu bằng những điều tốt về bé, rồi chia sẻ quan sát, và hỏi ở nhà gia đình có thấy như vậy không.
Nhiều phụ huynh đã lo từ lâu nhưng được người xung quanh bảo cứ chờ. Có phụ huynh bất ngờ, buồn, hoặc phản ứng mạnh. Hãy để họ có thời gian, đừng dồn ép.
Gợi ý rằng gia đình có thể đưa bé đi khám tại cơ sở có chuyên khoa nhi, tai mũi họng để kiểm tra thính lực, hoặc gặp chuyên gia ngôn ngữ trị liệu, tâm lý phát triển. Nhấn mạnh rằng đi khám là để biết rõ và có cách giúp bé, không phải để dán nhãn.
Cô tuyệt đối không nói những từ chẩn đoán, không đoán nguyên nhân, không so bé với trường hợp của một bé khác. Việc đó thuộc về người có chuyên môn.
Ở lớp, cô giúp bé nói nhiều hơn thế nào?
Dù gia đình quyết định ra sao, ở lớp cô vẫn có thể tạo môi trường giàu ngôn ngữ cho bé. Nói chuyện với bé nhiều, bằng câu ngắn, rõ ràng, ngang tầm mắt bé.
Mô tả những gì bé đang làm: con đang đổ nước, nước chảy xuống rồi. Bé nghe từ gắn với hành động thật, và học từ dễ hơn.
Cho bé thời gian để đáp. Nhiều người lớn vội trả lời thay bé hoặc đoán ý bé ngay. Thử chờ vài giây, nhìn bé, cho bé cơ hội nói hoặc ra dấu.
Đọc sách tranh cùng bé, hát những bài có động tác và lặp lại, chơi những trò có lượt như lăn bóng qua lại. Khi bé nói được một từ, nhắc lại và mở rộng thêm một chút: xe, đúng rồi, xe màu đỏ. Nếu gia đình đã có chuyên gia hướng dẫn, hỏi xem cô có thể phối hợp làm những gì ở lớp.
Bảo vệ bé ở lớp trong khi chờ đợi
Bé chậm nói thường gặp khó khi chơi với bạn. Bé không nói được muốn gì, có khi bé giành đồ, xô bạn, hoặc thu mình chơi một mình. Các bạn có thể bắt đầu tránh bé.
Cô giúp bằng cách làm cầu nối: nói thay cho bé khi cần, các bạn ơi, bạn này muốn chơi cùng đấy. Dạy các bạn trong lớp cách chờ bạn trả lời, cách chơi cùng bạn nói ít.
Không để bé trở thành đối tượng bị cười hay bị gọi bằng biệt danh. Không nhắc chuyện bé chậm nói trước mặt bé hay trước phụ huynh khác.
Mỗi từ bé nói được ở lớp là một chiến thắng nhỏ. Và đôi khi cô là người đầu tiên nghe được một từ mới của bé, trước cả bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bao nhiêu tuổi chưa nói thì cần đi khám?
Không có câu trả lời chung cho mọi bé, và các mốc phát triển nên được bác sĩ đánh giá. Nếu gia đình hay cô giáo thấy bé khác biệt rõ so với bạn cùng tuổi, hỏi bác sĩ nhi khoa sớm tốt hơn là chờ.
Trẻ xem điện thoại nhiều có làm chậm nói không?
Thời gian trò chuyện trực tiếp với người lớn rất quan trọng cho sự phát triển ngôn ngữ, và thời gian trước màn hình thường lấy mất khoảng thời gian ấy. Nếu lo lắng, gia đình nên giảm màn hình và hỏi ý kiến bác sĩ.
Gia đình nói hai thứ tiếng có làm trẻ chậm nói không?
Đây là câu hỏi nên hỏi chuyên gia ngôn ngữ, vì mỗi trường hợp khác nhau. Trong lớp, cô cứ tạo môi trường tiếng Việt phong phú và tôn trọng ngôn ngữ ở nhà của bé.
Phụ huynh không đồng ý đưa con đi khám thì cô làm gì?
Tôn trọng quyết định của gia đình, tiếp tục hỗ trợ bé ở lớp và ghi chép quan sát. Sau một thời gian, có thể chia sẻ lại những gì cô thấy và gợi ý thêm một lần nữa.
Cô có nên dạy trẻ chậm nói bằng cách bắt nhắc lại từ?
Ép bé nhắc lại thường làm bé căng thẳng và ngại nói. Cách tự nhiên hơn là cô nói nhiều, mô tả, chờ bé, và mở rộng từ bé đã nói trong lúc chơi.
