Trí tuệ nhân tạo có thể giúp giáo viên tiết kiệm đáng kể thời gian ở những việc như gợi ý ý tưởng hoạt động, soạn nhanh câu hỏi luyện tập, viết lại một đoạn tài liệu cho dễ hiểu hơn. Nhưng giáo viên phải kiểm tra lại từng chi tiết vì máy có thể sai một cách rất tự tin, không đưa thông tin cá nhân của học sinh vào công cụ, và giữ phần hiểu từng học sinh cho chính mình.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Ở một tập khác, mình đã bàn chuyện học sinh dùng trí tuệ nhân tạo. Nhưng câu chuyện có một chiều nữa: chính thầy cô cũng đang dùng. Soạn giáo án, ra đề, viết nhận xét, soạn phiếu học tập. Tập này mình nói về những việc công cụ giúp được thật, những cái bẫy cần tránh, và vì sao người thầy vẫn là người quyết định.
Những việc công cụ giúp được thật
Có những việc tốn thời gian mà không đòi hỏi nhiều sự hiểu biết về học sinh cụ thể. Ví dụ, nghĩ ra mười câu hỏi luyện tập cho cùng một dạng bài, gợi ý vài cách mở đầu tiết học cho một chủ đề, viết lại một đoạn văn bản khó cho vừa trình độ học sinh lớp dưới.
Công cụ cũng có thể giúp tạo nhiều phiên bản của cùng một bài tập với độ khó khác nhau, hữu ích khi dạy lớp chênh lệch trình độ.
Có thầy cô dùng công cụ như một người để trao đổi ý tưởng: mình muốn dạy chủ đề này cho lớp sáu, có những hoạt động nào hay. Danh sách gợi ý có thể có vài ý mình chưa nghĩ tới.
Những việc này, nếu được làm nhanh hơn, cho cô thêm thời gian cho những việc chỉ cô mới làm được: nói chuyện với học sinh, quan sát lớp, suy nghĩ về từng em.
Máy có thể sai rất tự tin
Giờ mình nói tới cái bẫy lớn nhất. Các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể đưa ra thông tin sai với giọng văn rất chắc chắn: nhầm năm, nhầm tên, bịa trích dẫn, giải Toán sai một bước mà vẫn ra đáp án trông hợp lý.
Một giáo viên dùng nội dung ấy mà không kiểm tra có thể dạy sai cho cả lớp. Và khi học sinh phát hiện ra, uy tín của cô bị ảnh hưởng.
Nên nguyên tắc là: mọi nội dung chuyên môn do máy tạo ra đều phải được kiểm tra như thể một đồng nghiệp mới vào nghề vừa soạn. Đối chiếu với sách giáo khoa, tài liệu chính thống, và kiến thức của chính mình.
Đặc biệt cẩn thận với những môn và chủ đề cần độ chính xác cao như Lịch sử, Địa lý, Khoa học, và với những gì liên quan tới quy định, văn bản của ngành.
Bảo vệ thông tin của học sinh
Một cám dỗ phổ biến là dán tên học sinh, điểm số, những ghi chép về hành vi hay hoàn cảnh gia đình vào công cụ để nhờ viết nhận xét. Việc này có thể đưa thông tin cá nhân của học sinh lên hệ thống của bên thứ ba mà mình không kiểm soát được.
Thông tin về học sinh, nhất là thông tin nhạy cảm như sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình, vấn đề tâm lý, cần được bảo vệ. Nếu muốn nhờ công cụ hỗ trợ viết, hãy bỏ hết thông tin nhận dạng và chỉ mô tả chung.
Hỏi nhà trường về quy định sử dụng các công cụ này. Một số trường có hướng dẫn cụ thể về công cụ nào được dùng và dùng thế nào.
Nguyên tắc đơn giản: nếu mình không muốn thông tin này bị một người lạ đọc được, thì đừng đưa nó vào công cụ.
Nhận xét học sinh: không để máy viết thay
Viết nhận xét cho bốn mươi em là việc tốn sức, và công cụ có thể tạo ra những câu nhận xét trơn tru rất nhanh. Nhưng một lời nhận xét có giá trị là lời nhận xét cho thấy cô thật sự hiểu em.
Những câu do máy viết thường chung chung, giống nhau, đọc lên đúng nhưng không có gì của riêng em. Phụ huynh và học sinh tinh ý sẽ nhận ra.
Có thể dùng công cụ để gợi ý cách diễn đạt, cách viết một lời góp ý nhẹ nhàng hơn. Nhưng nội dung, những quan sát cụ thể về em, phải đến từ cô.
Nếu phải chọn, một câu nhận xét ngắn mà thật về em có giá trị hơn một đoạn văn trơn tru mà không nói gì riêng.
Người thầy vẫn là người quyết định
Công cụ có thể soạn một giáo án đầy đủ các phần. Nhưng nó không biết lớp của bạn có em nào hay mất tập trung sau giờ ra chơi, em nào vừa có chuyện buồn, nhóm nào đang có mâu thuẫn, và lớp đã hiểu tới đâu sau tiết trước.
Việc điều chỉnh bài dạy theo từng lớp, từng ngày, từng em, là phần cốt lõi của nghề dạy học, và đó là phần không thể giao cho máy.
Nên hãy coi công cụ như một người trợ lý chăm chỉ nhưng chưa hiểu học sinh của mình. Nhờ trợ lý làm phần việc tay chân, còn phần quyết định là của mình.
Và thỉnh thoảng, hãy tự soạn bài hoàn toàn bằng đầu óc của mình. Kỹ năng thiết kế một tiết học là thứ cần được luyện, như mọi kỹ năng khác của người thầy.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên dùng trí tuệ nhân tạo soạn giáo án có vi phạm quy định không?
Tuỳ quy định của từng trường và cơ quan quản lý, nên hỏi ban giám hiệu. Dù được phép, giáo viên vẫn chịu trách nhiệm về nội dung giáo án và cần kiểm tra kỹ.
Có nên nói với học sinh rằng cô dùng trí tuệ nhân tạo để soạn bài?
Sự minh bạch là tấm gương tốt. Khi cô nói rõ mình dùng công cụ vào việc gì và kiểm tra lại ra sao, học sinh học được cách dùng công cụ có trách nhiệm.
Dùng trí tuệ nhân tạo ra đề kiểm tra có ổn không?
Có thể dùng để gợi ý câu hỏi, nhưng giáo viên cần kiểm tra độ chính xác, độ khó, sự phù hợp với nội dung đã dạy và cấu trúc đề theo quy định. Đề cuối cùng phải là đề giáo viên đã duyệt kỹ.
Giáo viên lớn tuổi không quen công nghệ có bị thiệt không?
Kinh nghiệm hiểu học sinh và thiết kế bài dạy vẫn là phần quan trọng nhất của nghề. Công cụ chỉ là hỗ trợ; nếu muốn thử, có thể nhờ đồng nghiệp trẻ hướng dẫn những việc đơn giản trước.
Có nên dùng công cụ để viết thư gửi phụ huynh?
Có thể dùng để gợi ý cách diễn đạt, nhưng tránh đưa thông tin riêng của học sinh vào và luôn đọc lại, sửa để thư mang giọng của chính cô.
