Một đề kiểm tra công bằng là đề đo đúng những gì đã dạy và đã cho học sinh luyện tập, có câu chữ rõ ràng, có đủ các mức từ nhận biết tới vận dụng, không đánh đố bằng mẹo, và vừa với thời gian làm bài. Cách kiểm tra đơn giản nhất là cô tự làm đề của mình trước, bấm giờ, rồi mới phát cho học sinh.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Ai từng đi học đều nhớ cảm giác cầm một đề kiểm tra và nghĩ cái này cô đâu có dạy. Và ai từng đi dạy đều từng ra một đề mà sau khi chấm mới nhận ra có câu mình viết mơ hồ, cả lớp hiểu một kiểu khác. Tập này mình nói về cách ra đề sao cho kết quả thật sự phản ánh điều học sinh biết, không phải phản ánh khả năng đoán ý người ra đề.
Đề kiểm tra để làm gì?
Trước khi viết câu hỏi nào, hãy tự hỏi đề này để đo điều gì. Một đề kiểm tra tốt là một tấm gương phản chiếu những mục tiêu học tập mà cô đã đặt ra. Nếu mục tiêu là học sinh giải thích được vì sao, thì đề phải có câu đòi giải thích, không chỉ câu chọn đáp án.
Đề kiểm tra cũng là thông điệp gửi tới học sinh về điều gì quan trọng. Nếu đề chỉ hỏi học thuộc, các em sẽ học thuộc. Nếu đề hỏi hiểu và vận dụng, các em sẽ học để hiểu.
Nhiều trường và tổ chuyên môn có quy định về cấu trúc đề, tỉ lệ các mức độ câu hỏi, cách xây dựng bảng đặc tả. Nắm rõ những quy định này là bước đầu tiên.
Nhưng ngoài quy định, câu hỏi cốt lõi vẫn là: một em đã học chăm chỉ, hiểu bài, liệu có làm tốt đề này không. Nếu câu trả lời là chưa chắc, đề có vấn đề.
Bám sát điều đã dạy và đã luyện
Lỗi phổ biến nhất là đề có những dạng bài chưa từng được luyện trên lớp. Người ra đề nghĩ rằng học sinh giỏi sẽ tự suy ra được. Có em suy ra được, nhưng đa số thì không, và kết quả đo khả năng xoay xở với cái lạ nhiều hơn là đo kiến thức đã học.
Không có nghĩa là đề chỉ được có bài giống hệt bài mẫu. Câu vận dụng có thể đặt trong tình huống mới, nhưng kỹ năng cần dùng phải là kỹ năng đã được dạy.
Một cách kiểm tra là đặt đề cạnh giáo án và vở ghi của học sinh. Mỗi câu trong đề, chỉ ra được nó tương ứng với phần nào đã học. Câu nào không chỉ ra được thì cân nhắc bỏ.
Cũng cân nhắc sự cân bằng. Nếu chương có năm nội dung chính mà đề dồn hết vào hai, học sinh học đều cả năm phần sẽ thiệt so với em đoán trúng tủ.
Câu chữ rõ ràng, không đánh đố
Giờ mình nói tới câu chữ. Một câu hỏi tốt chỉ có một cách hiểu. Hãy đọc to câu hỏi và tự hỏi: một em đọc chậm, một em hay hiểu theo nghĩa đen, có hiểu giống mình không.
Tránh câu phủ định kép như điều nào sau đây không phải là không đúng. Tránh những chữ gây nhầm lẫn mà không liên quan tới kiến thức cần đo. Nếu đề Toán có đoạn văn dài phức tạp, em đọc kém sẽ mất điểm vì đọc chứ không vì Toán.
Câu đánh đố là câu mà đáp án phụ thuộc vào việc phát hiện một cái bẫy chữ nghĩa, không phải hiểu bài. Nó có thể làm người ra đề thấy thú vị, nhưng nó không đo điều cần đo và làm học sinh mất niềm tin.
Nhờ một đồng nghiệp đọc đề trước là cách rất hiệu quả. Người khác thường phát hiện ra những chỗ mơ hồ mà mình đọc mãi không thấy.
Vừa thời gian và đủ các mức độ
Một đề quá dài biến bài kiểm tra thành cuộc đua tốc độ. Em làm chậm mà chắc bị thiệt so với em làm nhanh mà ẩu. Trừ khi tốc độ là điều cần đo, đề nên vừa để đa số học sinh làm xong với thời gian kiểm tra lại.
Mẹo mà nhiều thầy cô dùng là tự làm đề và bấm giờ. Thời gian học sinh cần thường gấp vài lần thời gian giáo viên làm. Nếu cô làm mất gần nửa thời gian cho phép, đề gần như chắc chắn quá dài.
Đề cũng nên có đủ các mức: những câu nhận biết để em nào đã học đều làm được, những câu hiểu và vận dụng để phân biệt mức độ nắm vững, và một vài câu đòi suy nghĩ sâu hơn.
Sắp xếp từ dễ tới khó giúp học sinh có đà. Một câu khó ngay đầu đề có thể làm cả bài của một em sụp đổ vì hoảng.
Sau khi chấm: xem lại chính đề của mình
Chấm xong là lúc tốt để đánh giá chính đề kiểm tra. Có câu nào gần như cả lớp sai không. Nếu có, có thể câu ấy mơ hồ, hoặc nội dung ấy chưa được dạy kỹ. Có câu nào gần như ai cũng đúng, kể cả những em không học bài không.
Nếu phát hiện một câu có vấn đề, hãy thành thật với học sinh và xử lý công bằng theo quy định của trường, ví dụ chấm linh hoạt cho những cách hiểu hợp lý.
Giữ lại những câu hỏi tốt vào một kho, ghi chú câu nào hiệu quả, câu nào cần sửa. Qua vài năm, tổ chuyên môn sẽ có một ngân hàng câu hỏi đáng tin cậy.
Một đề kiểm tra công bằng không làm cho mọi em được điểm cao, nhưng làm cho mọi em cảm thấy kết quả của mình là xứng đáng với những gì mình đã học.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho học sinh biết trước nội dung kiểm tra?
Nên cho biết phạm vi và những mục tiêu cần đạt, để học sinh ôn tập có định hướng. Điều đó khác với cho biết trước câu hỏi cụ thể, vốn làm bài kiểm tra mất ý nghĩa.
Đề trắc nghiệm hay tự luận thì công bằng hơn?
Mỗi dạng đo được những điều khác nhau. Trắc nghiệm đo nhanh được nhiều nội dung, tự luận đo được khả năng lập luận và trình bày; kết hợp cả hai theo quy định của trường thường cho bức tranh đầy đủ hơn.
Học sinh khuyết tật có cần đề riêng không?
Học sinh khuyết tật học hoà nhập có thể cần điều chỉnh về hình thức, thời gian hay cách trình bày đề theo quy định hiện hành. Hãy trao đổi với nhà trường và gia đình để có cách phù hợp.
Làm sao tránh đề bị lộ khi dạy nhiều lớp?
Có thể chuẩn bị nhiều đề tương đương về độ khó, hoặc thay đổi thứ tự câu hỏi và số liệu. Điều quan trọng là các đề phải thật sự tương đương để không lớp nào bị thiệt.
Một câu trong đề có hai đáp án đúng thì xử lý sao?
Thừa nhận với học sinh và chấm đúng cho cả hai đáp án hợp lý, hoặc xử lý theo quy định của tổ chuyên môn. Sự thành thật giúp học sinh tin vào sự công bằng của cô.
