Khi thấy một học sinh buồn bã kéo dài, thu mình lại, hoặc có dấu hiệu tự làm đau mình, việc quan trọng nhất là giáo viên không giữ chuyện đó một mình. Hỏi han nhẹ nhàng, lắng nghe mà không phán xét, không hứa giữ bí mật, và báo ngay cho nhà trường cùng gia đình để em được bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý hỗ trợ. Nếu em đang gặp nguy hiểm tức thời, gọi ngay người hỗ trợ và cấp cứu.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Tập này nặng hơn những tập khác, nhưng mình nghĩ đây là điều mọi thầy cô cần biết. Giáo viên không phải bác sĩ, không phải chuyên gia tâm lý. Nhưng giáo viên thường là người lớn gặp các em nhiều giờ nhất mỗi ngày ngoài gia đình, và nhiều khi là người đầu tiên nhận ra có điều không ổn. Mình sẽ nói về những gì nên để ý, nên nói gì, và nên báo cho ai.
Những dấu hiệu nên để ý
Ai cũng có lúc buồn, và tuổi mới lớn vốn nhiều cảm xúc lên xuống. Điều đáng để ý là sự thay đổi rõ rệt và kéo dài, thường là vài tuần trở lên.
Em vốn vui vẻ bỗng thu mình, không nói chuyện với bạn. Em mất hứng thú với những điều trước đây em thích. Em hay mệt mỏi, ngủ gật, hoặc có vẻ mất ngủ. Kết quả học tập sụt giảm đột ngột. Em hay nói những câu như chẳng có gì ý nghĩa, không ai cần mình.
Có những dấu hiệu cần được chú ý ngay: em mặc áo dài tay cả khi trời nóng, có những vết xước, vết thương không giải thích được trên tay. Em viết hoặc vẽ về cái chết. Em cho đi những đồ vật quý của mình. Em nói về việc muốn biến mất.
Giáo viên không cần và không nên chẩn đoán. Chỉ cần nhận ra rằng có điều gì đó cần được quan tâm.
Hỏi han thế nào?
Giờ mình nói tới cách mở lời. Chọn một lúc riêng tư, không vội. Nói điều mình thấy, bằng giọng quan tâm: dạo này cô thấy em có vẻ buồn, cô lo cho em, em có muốn kể cô nghe không.
Nhiều người lớn sợ rằng hỏi thẳng về chuyện tự làm hại sẽ gợi ý cho em làm điều đó. Các chuyên gia thường cho rằng hỏi một cách quan tâm, rõ ràng, không làm tăng nguy cơ, mà còn giúp em cảm thấy được thấu hiểu. Nếu lo lắng, có thể hỏi: có lúc nào em nghĩ tới việc làm đau mình không.
Lắng nghe mà không phán xét, không hoảng hốt, không trách móc. Tránh những câu như sao em lại dại dột thế, hay nghĩ tới bố mẹ đi. Những câu ấy khiến em đóng lại.
Cảm ơn em đã tin tưởng kể với cô. Việc em chịu nói ra đã là một bước rất dũng cảm.
Không giữ bí mật một mình
Rất nhiều em sẽ xin: cô đừng nói với ai nhé, nhất là bố mẹ em. Đây là lúc khó nhất cho giáo viên, vì mình muốn giữ lòng tin của em.
Nhưng với chuyện tự làm hại hay có ý nghĩ không muốn sống, cô không được hứa giữ bí mật. Hãy nói thật với em: cô quý em và cô lo cho sự an toàn của em, nên cô cần nhờ thêm người giúp. Cô sẽ ở bên em trong chuyện này.
Báo ngay cho ban giám hiệu và bộ phận tư vấn tâm lý của trường nếu có, theo quy trình của trường. Nhà trường sẽ liên hệ gia đình, và nếu cần, hướng dẫn gia đình đưa em tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý.
Nếu em nói rằng em đang có ý định làm hại mình ngay lúc ấy, hoặc đã làm điều gì nguy hiểm, không để em ở một mình, gọi ngay người hỗ trợ trong trường và gọi cấp cứu số một một năm. Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em, số một một một, gọi miễn phí cả ngày lẫn đêm kể cả ngày lễ, cũng là nơi thầy cô, cha mẹ hay chính em có thể gọi để được tư vấn và hướng dẫn.
Sau khi đã báo: tiếp tục ở bên em
Việc báo cho nhà trường và gia đình không có nghĩa là cô đã xong vai trò của mình. Em vẫn đến lớp mỗi ngày, và cô vẫn là người lớn ở gần em.
Tiếp tục hỏi han em một cách bình thường, không làm em cảm thấy mình bị đặc biệt để ý trước bạn bè. Một lời chào mỗi sáng, một câu hỏi nhỏ, là đủ để em biết có người quan tâm.
Phối hợp với gia đình và chuyên gia về những điều chỉnh cần thiết ở trường, như giảm áp lực bài vở trong một thời gian. Giữ kín thông tin, chỉ chia sẻ với những người cần biết để hỗ trợ em.
Để ý tới cả những em thân với em, vì các bạn có thể cũng đang lo lắng hay mang một gánh nặng mà không biết kể với ai.
Chăm sóc chính mình khi đối diện chuyện nặng nề
Đối diện với một học sinh có ý nghĩ tự làm hại là một trải nghiệm rất nặng nề với người thầy. Cô có thể lo lắng, mất ngủ, tự hỏi mình đã làm đủ chưa.
Hãy chia sẻ với đồng nghiệp tin cậy, với bộ phận tư vấn của trường, hay với người thân, trong giới hạn giữ kín thông tin của em. Người thầy cũng cần được hỗ trợ.
Nhớ rằng cô không phải là người chịu trách nhiệm chữa lành cho em. Vai trò của cô là nhận ra, lắng nghe, báo đúng người, và tiếp tục ở bên em. Phần còn lại cần có gia đình và những người có chuyên môn.
Có những đứa trẻ sau này lớn lên kể lại rằng điều giữ các em lại trong những ngày tối tăm nhất là một người thầy đã hỏi một câu: em có ổn không.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi học sinh về ý nghĩ tự tử có làm em nghĩ nhiều hơn không?
Các chuyên gia thường cho rằng hỏi một cách quan tâm và rõ ràng không làm tăng nguy cơ, mà giúp em có cơ hội nói ra. Điều quan trọng là sau khi hỏi, người lớn biết lắng nghe và tìm sự hỗ trợ chuyên môn cho em.
Học sinh nói chỉ đùa thôi khi nhắc tới cái chết thì sao?
Vẫn nên coi trọng và hỏi thêm một cách nhẹ nhàng. Nhiều em thử nói bằng giọng đùa để xem người lớn phản ứng thế nào trước khi dám nói thật.
Trường không có chuyên viên tâm lý thì giáo viên làm gì?
Báo ngay cho ban giám hiệu và gia đình, và gợi ý gia đình đưa em tới bác sĩ hoặc cơ sở có chuyên khoa tâm thần, tâm lý. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi cấp cứu.
Phụ huynh không tin con mình có vấn đề thì sao?
Chia sẻ những quan sát cụ thể, bày tỏ sự quan tâm, và nhờ ban giám hiệu cùng trao đổi. Nhấn mạnh rằng đưa con đi gặp chuyên gia là để hiểu và giúp con, không phải để dán nhãn.
Giáo viên có nên kể chuyện của em với cả lớp để các bạn giúp đỡ?
Không. Thông tin về sức khoẻ tinh thần của em cần được giữ kín và chỉ chia sẻ với những người cần biết để hỗ trợ. Việc kể với cả lớp có thể khiến em tổn thương thêm.
