Xếp hạng học sinh trong lớp khiến các em đo mình bằng bạn thay vì bằng chính mình của hôm qua. Em ở cuối bảng dễ tin rằng mình kém và bỏ cuộc, em ở đầu bảng dễ sợ hãi tụt hạng và ngại thử điều khó. Thay vì thứ hạng, hãy cho mỗi em thấy mình đã tiến bộ tới đâu so với mục tiêu học tập, và biết bước tiếp theo là gì.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Nhiều người trong chúng ta lớn lên với tờ giấy báo thứ hạng cuối kỳ: nhất lớp, nhì lớp, hạng ba mươi hai trên bốn mươi. Tờ giấy ấy mang lại niềm vui cho vài em và nỗi buồn cho rất nhiều em. Tập này mình không bàn về chính sách, mà bàn về những gì xếp hạng làm với từng đứa trẻ trong lớp mình, và những gì thầy cô có thể làm khác.
Xếp hạng làm gì với em ở cuối bảng?
Thử đặt mình vào chỗ một em luôn đứng ở nhóm cuối. Kỳ nào cũng vậy. Em cố gắng hơn, điểm có tăng, nhưng các bạn cũng tăng, và em vẫn ở chỗ cũ. Sau vài năm, em rút ra một kết luận rất hợp lý: mình dở, cố gắng cũng vậy thôi.
Thứ hạng che mất sự tiến bộ thật của em. Em có thể đã tiến rất xa so với chính mình đầu năm, nhưng tờ giấy chỉ ghi một con số thứ tự, và con số ấy không đổi.
Nhiều em ở cuối bảng bắt đầu tìm giá trị của mình ở chỗ khác: làm trò trong lớp, gây chú ý, hoặc thu mình lại. Không phải vì các em hư, mà vì lớp học đã không cho các em một chỗ đứng.
Với trẻ nhỏ, cảm giác này còn nặng hơn. Đó là lý do nhiều thầy cô mầm non và tiểu học tuyệt đối tránh mọi hình thức so sánh các con với nhau.
Và với em ở đầu bảng cũng không dễ dàng
Người ta thường nghĩ em đứng đầu thì hạnh phúc. Nhưng nhiều em ở đầu bảng sống trong nỗi sợ tụt hạng. Mỗi bài kiểm tra là một cuộc đấu, mỗi điểm thấp là một thảm hoạ.
Những em này thường né bài khó, né môn mình không giỏi, né thử cái mới, vì thử là có thể thất bại, mà thất bại thì mất vị trí. Các em học để giữ hạng, không phải để hiểu.
Xếp hạng cũng làm hỏng quan hệ bạn bè. Khi thứ hạng của mình phụ thuộc vào bạn kém đi, giúp bạn học trở thành một việc thiệt cho mình.
Một số em giỏi lớn lên với cảm giác rằng giá trị của mình nằm ở việc hơn người khác. Khi ra đời, gặp những người giỏi hơn, các em chênh vênh.
Đo sự tiến bộ thay vì đo thứ hạng
Giờ mình nói tới cách làm khác. Thay vì hỏi em đứng thứ mấy, hỏi em đã tiến tới đâu so với mục tiêu và so với chính em trước đây.
Có thầy cô cho học sinh giữ một tập hồ sơ nhỏ, lưu bài làm đầu năm, giữa năm, cuối năm. Khi em đặt bài văn tháng Chín cạnh bài văn tháng Năm, em tự thấy mình đã đi được bao xa. Không cần ai xếp hạng cả.
Nói về mục tiêu học tập rõ ràng: cuối chương này, em cần làm được những việc gì. Rồi cho em biết em đã làm được việc nào, việc nào chưa. Đó là thông tin em dùng được, còn thứ hạng thì không.
Khi trao đổi với phụ huynh, cũng nói theo cách ấy: con đã làm được điều này, con đang cần cố gắng ở điều kia, thay vì con đứng thứ bao nhiêu trong lớp.
Những thói quen nhỏ vô tình tạo ra bảng xếp hạng
Kể cả khi không có bảng xếp hạng chính thức, lớp học vẫn có nhiều cách ngầm xếp hạng. Đọc điểm từ cao xuống thấp khi trả bài. Tuyên dương mãi những em giỏi nhất. Trả bài theo thứ tự điểm. Dán bài điểm cao lên bảng tin.
Những thói quen này rất phổ biến và thường xuất phát từ ý tốt, muốn động viên. Nhưng với những em không bao giờ được gọi tên, thông điệp vẫn là: em không thuộc nhóm đáng khen.
Có thể thay bằng tuyên dương sự tiến bộ, tuyên dương sự cố gắng, tuyên dương những việc tốt không liên quan tới điểm số như giúp bạn, giữ gìn lớp học.
Trả bài kín đáo, để mỗi em tự xem bài mình. Trưng bày bài làm của nhiều em với nhiều thế mạnh khác nhau, không chỉ bài điểm cao nhất.
Khi nhà trường vẫn yêu cầu có thứ hạng
Có những nơi, có những thời điểm, nhà trường hay phụ huynh vẫn muốn biết thứ hạng. Giáo viên làm theo quy định của trường, nhưng vẫn có thể giảm tác hại của nó.
Thông tin thứ hạng nếu có thì trao đổi riêng với từng gia đình, không công bố trước lớp. Đi kèm thứ hạng luôn là những nhận xét về sự tiến bộ và điểm mạnh của em.
Nói chuyện với học sinh về ý nghĩa thật của những con số: đó là một lát cắt của một thời điểm, không phải bản án cho cả cuộc đời.
Một lớp học tốt là nơi em nào cũng có thể trả lời được câu hỏi mình đã giỏi hơn ở điều gì, mà không cần nhìn sang bạn bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Không xếp hạng thì học sinh có mất động lực thi đua?
Thi đua với chính mình và cùng nhau hướng tới mục tiêu chung có thể tạo động lực bền hơn. Những em chỉ học vì thứ hạng thường mất động lực khi không còn ai để hơn.
Phụ huynh muốn biết con đứng thứ mấy trong lớp thì sao?
Làm theo quy định của trường về việc cung cấp thông tin. Đồng thời giúp phụ huynh nhìn vào những điều cụ thể con đã làm được và cần cải thiện, vì đó là thông tin giúp con học tốt hơn.
Có nên khen học sinh điểm cao nhất lớp trước lớp?
Có thể ghi nhận sự cố gắng của em, nhưng tránh biến nó thành màn so sánh. Tốt hơn là tuyên dương nhiều loại thành tích khác nhau để nhiều em có cơ hội được ghi nhận.
Trẻ mầm non có nên được đánh giá bằng điểm số?
Không. Ở mầm non, cô quan sát và nhận xét sự phát triển của từng bé, không chấm điểm, không xếp hạng và không so sánh bé với bạn.
Làm sao cho học sinh thấy sự tiến bộ của mình?
Lưu bài làm theo thời gian để em so sánh, đặt mục tiêu cụ thể cho từng giai đoạn, và dành thời gian để em nhìn lại và tự nói mình đã làm được gì mới.
