Để giúp một em thu mình lên tiếng, hãy bắt đầu bằng những cách an toàn hơn giơ tay trước cả lớp: cho em nói với bạn bên cạnh trước, viết ra trước khi nói, được báo trước câu hỏi mình sẽ được mời, và được ghi nhận riêng khi em cố gắng. Ép một em nhút nhát đứng lên nói to trước lớp thường làm em thu mình thêm.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Trong lớp nào cũng có những em mà tới giữa học kỳ cô vẫn chưa nghe rõ giọng. Các em ngồi ngay ngắn, làm bài đầy đủ, không gây chuyện, nên rất dễ bị lãng quên. Tập này mình nói về những em ấy: vì sao các em im lặng, và làm thế nào để các em có chỗ trong lớp mà không phải biến thành một người khác.
Im lặng không phải lúc nào cũng là vấn đề
Trước hết cần nói rằng có những em trầm tính tự nhiên, thích nghe hơn nói, nghĩ kỹ rồi mới lên tiếng. Đó là một tính cách, không phải một khuyết điểm cần sửa. Mục tiêu không phải biến em trầm thành em hoạt bát, mà là để em có cách tham gia phù hợp với mình.
Nhưng cũng có những em im lặng vì sợ: sợ nói sai bị cười, sợ giọng mình lạ, sợ bị chú ý. Có em từng bị trêu một lần ở lớp dưới và từ đó không dám giơ tay nữa.
Và có những trường hợp cần chú ý hơn: em nói chuyện bình thường ở nhà nhưng hoàn toàn im lặng ở trường, em có vẻ lo âu nhiều, hoặc em vừa thay đổi rõ rệt sau một biến cố. Những trường hợp này cô nên ghi lại quan sát và trao đổi với phụ huynh, nhà trường, để gia đình cân nhắc tìm sự hỗ trợ chuyên môn.
Phân biệt được những điều này không cần chẩn đoán gì cả. Chỉ cần quan sát em ở nhiều bối cảnh: giờ ra chơi, khi làm nhóm, khi nói với một bạn thân.
Những bậc thang nhỏ để em lên tiếng
Nói trước cả lớp là bậc cao nhất của một chiếc thang. Với em thu mình, cần có những bậc thấp hơn. Bậc đầu tiên có thể là viết câu trả lời lên giấy. Bậc tiếp theo là nói với bạn bên cạnh. Rồi nói trong nhóm nhỏ. Rồi đại diện nhóm đọc lại điều nhóm đã viết.
Kỹ thuật nghĩ, trao đổi cặp, chia sẻ rất hợp với những em này. Cô đặt câu hỏi, cả lớp nghĩ một mình, rồi nói với bạn, rồi mới mời một vài cặp chia sẻ. Khi em đã nói với bạn, em đã có sẵn câu trả lời được kiểm chứng, và nói lần thứ hai dễ hơn nhiều.
Mỗi bậc thang có thể mất vài tuần. Đừng vội đẩy em lên cao khi em vừa quen bậc dưới.
Có em sẽ không bao giờ thích nói trước lớp, và điều đó cũng được. Điều quan trọng là em có ít nhất một cách để ý kiến của mình được nghe.
Báo trước câu hỏi: một mẹo nhỏ nhiều hiệu quả
Giờ mình kể một mẹo mà nhiều thầy cô dùng thành công. Trước giờ học, hoặc lúc đi qua bàn em, cô nói nhỏ: lát nữa cô sẽ hỏi em câu số hai nhé, em chuẩn bị trước đi. Em có thời gian nghĩ, viết ra, thậm chí nhẩm lại.
Khi được gọi, em trả lời được, và cả lớp thấy em trả lời tốt. Cảm giác thành công đó là thứ xây dựng sự tự tin, từng chút một.
Một cô giáo ở một trường ven đô kể rằng cô dùng cách này với một em gái suốt một học kỳ. Tới học kỳ hai, em tự giơ tay lần đầu tiên. Cô nói cô suýt khóc giữa lớp.
Cũng nên tránh gọi bất ngờ em thu mình vào những câu khó hay những lúc lớp đang ồn. Đó là tình huống dễ thất bại nhất, và một lần thất bại có thể xoá mất công sức mấy tuần.
Ghi nhận riêng và những kênh khác để em được nghe
Em thu mình thường không thích được khen trước lớp. Một lời khen công khai có thể làm em đỏ mặt và muốn trốn. Ghi nhận riêng hiệu quả hơn: một câu nói nhỏ khi tan học, một dòng nhận xét trong vở, một cái gật đầu khi em trả lời.
Cũng nên mở những kênh khác ngoài lời nói. Em có thể viết giỏi, vẽ đẹp, làm mô hình khéo. Trưng bày một bài viết hay của em, với sự đồng ý của em, là cách để cả lớp biết em có điều đáng nghe.
Nhiều lớp có hộp câu hỏi hoặc phiếu ra về cuối tiết, nơi mỗi em viết một điều mình còn thắc mắc. Những em ít nói thường viết những câu hỏi sâu sắc nhất.
Và cô có thể giao cho em những vai trò không cần nói nhiều nhưng có trách nhiệm thật, như giữ sổ ghi chép của nhóm hay chăm góc sách lớp. Có vai trò giúp em cảm thấy mình thuộc về lớp.
Đừng để em trở thành học sinh vô hình
Rủi ro lớn nhất với em thu mình không phải là em không phát biểu, mà là em trở nên vô hình. Em không gây chuyện nên không ai để ý, và nếu em gặp khó khăn, em cũng không kêu.
Nhiều thầy cô giữ một thói quen nhỏ: mỗi tuần tự hỏi mình đã nói chuyện riêng với em nào chưa. Nếu có tên nào mà cô không nhớ nổi đã nói gì với em trong tuần, đó là em cần được quan tâm.
Nói chuyện riêng với em thu mình không cần là chuyện học. Hỏi em cuối tuần làm gì, em thích con vật nào, em đang đọc gì. Những câu hỏi nhỏ ấy xây dựng một sợi dây, và khi có chuyện, em sẽ biết có một người lớn để tìm.
Có những đứa trẻ cả đời nhớ một người thầy chỉ vì người ấy đã nhìn thấy mình khi mình tưởng không ai nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho điểm cộng khi học sinh nhút nhát phát biểu?
Nên hạn chế, vì biến việc phát biểu thành giao dịch có thể khiến em càng áp lực. Lời ghi nhận riêng và cảm giác thành công khi trả lời đúng thường bền hơn điểm cộng.
Học sinh ở nhà nói nhiều nhưng ở trường im lặng thì sao?
Nếu em hoàn toàn không nói ở trường trong thời gian dài dù ở nhà nói bình thường, cô nên trao đổi với phụ huynh để gia đình cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý. Trong lớp, đừng ép em nói mà hãy cho em những cách tham gia khác.
Có nên xếp học sinh nhút nhát ngồi cạnh bạn hoạt bát?
Có thể, nếu bạn đó tử tế và biết lắng nghe. Nhưng tránh ghép em với một bạn quá lấn át, vì em sẽ càng quen để bạn nói thay mình.
Học sinh thu mình có cần tham gia thuyết trình không?
Nên có, nhưng theo lộ trình. Bắt đầu bằng thuyết trình theo nhóm với phần nói ngắn, cho phép cầm giấy, cho tập trước với cô, và tăng dần độ khó theo thời gian.
Phụ huynh lo con nhút nhát, cô nên nói gì?
Chia sẻ những điểm mạnh cụ thể cô thấy ở em, và những bước nhỏ cô đang làm để em tự tin hơn. Gợi ý phụ huynh tạo cơ hội cho con nói chuyện với người ngoài ở những tình huống an toàn, như gọi món hay hỏi đường.
