Thưởng phạt vẫn dùng được trong lớp học, nhưng theo cách khác với ngày xưa: khen vào việc làm và nỗ lực cụ thể thay vì khen chung chung, dùng phần thưởng vật chất thật tiết kiệm, và thay hình phạt làm xấu hổ bằng hậu quả liên quan trực tiếp tới lỗi. Mục tiêu cuối cùng là để các em tự muốn làm đúng, không phải làm đúng để được sao.
Chào bạn, đây là Nhà Giáo Dục. Nhiều thầy cô trẻ hỏi mình một câu rất thật: đọc sách nói đừng thưởng đừng phạt, nhưng vào lớp bốn mươi em thì không có gì trong tay cả. Tập này không nói lý thuyết suông. Mình sẽ đi qua những thứ mà các thầy cô vẫn dùng hằng ngày, cái nào còn ổn, cái nào nên bỏ, và vì sao.
Khen thế nào để lời khen có tác dụng?
Lời khen là phần thưởng rẻ nhất và mạnh nhất trong lớp học, nhưng hay bị dùng sai. Câu con giỏi quá nghe rất dễ chịu, nhưng không nói cho em biết em đã làm đúng điều gì để lặp lại.
Khen tốt là khen cụ thể. Em đã tự kiểm tra lại phép tính trước khi nộp, cô thấy rồi. Em chờ bạn nói xong mới giơ tay. Những câu này nói cho em và cho cả lớp biết việc làm nào đáng quý.
Khen nỗ lực và cách làm thay vì khen trí thông minh cũng là điều người trong nghề đã thấm. Em được khen là thông minh thường sợ thử bài khó, vì sai thì mất danh hiệu. Em được khen là chịu khó thử nhiều cách thì dám thử tiếp.
Và đừng quên khen riêng. Có những em tuổi dậy thì ngượng khi bị khen trước lớp. Một câu nói nhỏ lúc tan học, hay một dòng viết bên lề vở, có khi đi vào lòng em sâu hơn.
Bảng dán sao và phần thưởng vật chất: dùng tới đâu là vừa?
Bảng dán sao, phiếu bé ngoan, tem điểm cộng vẫn phổ biến ở tiểu học, và chúng có tác dụng thật trong ngắn hạn, nhất là khi tập một thói quen mới. Vấn đề nằm ở chỗ dùng quá lâu và quá rộng.
Khi mọi việc đều có sao, các em bắt đầu hỏi làm cái này có được sao không. Việc tốt biến thành giao dịch. Tới khi bỏ sao, nhiều em cũng bỏ luôn việc tốt.
Bảng công khai còn có một mặt trái nữa: nó biến thành bảng xếp hạng. Em nào cả tuần không có sao nào nhìn lên tường mỗi ngày và thấy tên mình trống trơn. Với trẻ nhỏ, đó là một cảm giác rất nặng.
Nếu dùng, mình gợi ý dùng cho cả lớp hoặc cả nhóm thay vì từng em, dùng có thời hạn cho một thói quen cụ thể, và thưởng bằng trải nghiệm hơn là đồ vật. Mười phút đọc truyện, được ra sân sớm, được chọn trò chơi cuối tuần, các em thích không kém gì một món quà.
Phạt đứng, bêu tên, chép phạt: vì sao nên bỏ?
Giờ mình nói sang phía phạt. Những hình phạt quen thuộc như đứng góc lớp, đọc tên trước toàn trường, chép một câu năm mươi lần, đều có một điểm chung: chúng dựa vào sự xấu hổ hoặc sự nhàm chán, không dạy em cách làm khác đi.
Xấu hổ có thể làm em dừng lại lúc đó, nhưng để lại một vết. Em học được rằng người lớn có quyền làm mình nhục trước bạn bè. Với những em vốn đã khó khăn, điều đó đẩy em xa hơn khỏi lớp học.
Chép phạt thì biến việc viết thành hình phạt. Thật lạ khi mình vừa mong các em yêu việc viết, vừa dùng việc viết để trừng phạt.
Trừng phạt thân thể thì không cần bàn: không bao giờ đánh học sinh, dù nhẹ, dù phụ huynh cho phép. Ngoài chuyện đúng sai, đó là ranh giới mà một người thầy không được bước qua.
Hậu quả liên quan tới lỗi: thay thế hình phạt thế nào?
Thay vì phạt, nhiều thầy cô dùng khái niệm hậu quả. Hậu quả tốt thì liên quan trực tiếp tới lỗi, tôn trọng em, và hợp lý với mức độ của lỗi.
Em vẽ bẩn lên bàn thì cuối giờ ở lại lau bàn. Em làm hỏng đồ của bạn thì cùng cô nghĩ cách sửa hoặc đền bù theo sức mình. Em nói chuyện liên tục trong giờ thảo luận thì lần sau làm việc cá nhân một tiết trước khi quay lại nhóm.
Khác biệt nằm ở thông điệp. Hình phạt nói em là đứa hư. Hậu quả nói việc em làm đã gây ra điều này, và em có thể sửa. Cách thứ hai cho em một con đường đi tiếp.
Hậu quả cũng cần được nói bằng giọng bình thản. Cùng một việc lau bàn, nói trong cơn giận thì thành hình phạt, nói bình tĩnh thì thành trách nhiệm.
Khi nào cần báo nhà trường hoặc phụ huynh?
Có những lỗi vượt quá khuôn khổ lớp học: đánh nhau gây thương tích, lấy đồ của người khác nhiều lần, bắt nạt kéo dài, mang vật nguy hiểm tới trường. Những việc đó cần theo quy trình của nhà trường, và cô giáo không nên một mình gánh.
Mỗi trường có cách xử lý riêng, nên việc đầu tiên khi về trường mới là hỏi tổ trưởng hoặc ban giám hiệu quy trình ra sao. Biết trước thì lúc có chuyện không lúng túng.
Còn với lỗi nhỏ lặp lại, báo phụ huynh nên là để cùng tìm cách, không phải để mách. Câu mở đầu nên là cô đang thấy con gặp khó ở chuyện này, anh chị có thấy ở nhà không, thay vì con anh chị hôm nay lại vi phạm.
Cuối cùng, thưởng phạt chỉ là giàn giáo. Một lớp học tốt là nơi giàn giáo ấy dần dần được tháo đi, và các em vẫn đứng vững.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trừ điểm thi đua cả lớp khi một em vi phạm?
Nên hạn chế. Phạt tập thể vì lỗi của một em thường khiến cả lớp quay sang trách em đó, và em bị cô lập. Nếu lớp có thi đua, hãy tập trung vào những gì cả lớp cùng kiểm soát được.
Học sinh nói làm vậy thì con được gì thì trả lời sao?
Đó là dấu hiệu em đã quen với phần thưởng. Hãy nói về cái em nhận được ngay trong việc làm, như tự làm được một bài khó hay giúp bạn vui, và giảm dần phần thưởng bên ngoài.
Cho học sinh ra khỏi lớp khi vi phạm có được không?
Đuổi học sinh ra ngoài khiến em không được giám sát và mất bài học. Nếu cần tách em khỏi tình huống, hãy để em ở một góc trong lớp hoặc nhờ đồng nghiệp hay nhà trường hỗ trợ, không để em đứng một mình ngoài hành lang.
Phụ huynh yêu cầu cô cứ phạt nặng con cho nhớ thì sao?
Cảm ơn phụ huynh đã tin tưởng, và giải thích nhẹ nhàng rằng lớp dùng cách hậu quả để con học được cách sửa. Nói rõ những gì cô sẽ làm, để phụ huynh thấy cô không hề buông lỏng.
Khen nhiều có làm học sinh sinh hư không?
Khen cụ thể và thật lòng thì không. Điều làm hỏng là khen chung chung cho mọi thứ, vì lời khen mất giá và em không biết đâu là việc thật sự đáng quý.
